# Zagadka Franciszka Wąsowicza z księstwa siewierskiego (XVIII w.) - stan badań *Data: czerwiec 2026* --- ## Streszczenie Niniejszy artykuł podsumowuje stan poszukiwań genealogicznych nad postacią **Franciszka Wąsowicza** (ur. ok. **1720**, zm. **2 V 1795** w Czeladzi), męża **Franciszki z Bełzów** (ur. 1728 w Preczowie, par. Będzin) z pierwszego małżeństwa i **Agnieszki Płazowskiej** z drugiego (ślub 1784, Będzin), ojca co najmniej trojga dzieci z pierwszego małżeństwa: **bezimiennej córki** (1757) i **Tomasza** (wrzesień 1759) — obojga w Przeczycach (par. Wojkowice Kościelne) oraz **Wincentego Józefa** (1762) w Sarnowie (par. Będzin) w księstwie siewierskim. Jego pochodzenie pozostaje nieustalone, a hipoteza robocza, że jest synem **Pawła Dunin-Wąsowicza** (zm. **12 XI 1766** w Sarnowie), stoi w sprzeczności z literaturą herbarzową XIX w., która uznaje Pawła za zmarłego bezpotomnie. Jego syn **Wincenty Józef** w 1788 r. poślubił w Będzinie **Małgorzatę Salomonównę**; ich córka **Małgorzata** została ochrzczona 19 lipca 1795 r., a chrzestną była owdowiała po Franciszku **Agnes Wąsowiczowa de Czeladź** — niespełna trzy miesiące po śmierci męża. Tekst przedstawia: (1) stan literatury, (2) zidentyfikowane dobra i parafie, (3) wyniki kwerendy w *Szlachta na Siewierzu Biskupim* Heleny Polaczkówny (1913), (4) pięć aktów z **Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie** z lat 1708-1732 dotyczących rodzin Doleżek (rodziny matki Pawła Wąsowicza), Wąsowicz, Zacharski, Zawisza i Pożarowski oraz klastra kuźnic biskupich klucza bodzentyńskiego, a także biskupiego zakupu Boguchwałowic, (5) **siedem aktów metrykalnych kończacych biografię Franciszka i Pawła oraz rozpoczynających biografię Wincentego** (zgon Pawła 1766, drugi ślub Franciszka 1784, ślub Wincentego 1788, chrzest wnuczki Małgorzaty i zgon Franciszka oba w 1795), (6) identyfikację **Bełzów — rodziny pierwszej żony Franciszka Wąsowicza** — i pozostałych rodzin związanych z Wąsowiczami w księstwie siewierskim, w tym dokumentację sojuszu **Bełza-Wąsowicz w Sarnowie od ok. 1736 r.** (akt chrztu z udziałem Stefana Bełzy i **Judyty Wąsowiczówny**, drugiej znanej córki Pawła), (7) odnalezione w Bibliotece Narodowej w Warszawie zespoły rękopiśmienne rodziny Dunin-Wąsowiczów, (8) postać dr. Mieczysława Dunin-Wąsowicza (1849-1913), wczesnego badacza rodu, oraz (9) listę dalszych źródeł rekomendowanych do kwerendy. --- ## 1. Punkt wyjścia: hipoteza i znane fakty ### 1.1. Para protoplastów Według **Teodora Żychlińskiego** [^1], protoplastą poszukiwanej gałęzi był: > **Franciszek Dunin-Wąsowicz** (X pok.), właściciel Łukawca, dzierżawca > Tarnowa, stolnik nowogrodzki, ożeniony z baronówną **Elżbietą Doleżek**, > córką Marcina i Katarzyny z Grotów. Z tego małżeństwa Żychliński wymienia czworo dzieci: - (a) **Katarzyna**, za Janem Junoszą Podoskim; - (b) **Jan**, skarbnik ziemi dobrzyńskiej, ożeniony z **Elżbietą z Ględzianowa Bełchacką** h. Topór, córką Stanisława i Anny z Jaroszyna Jarockiej - **"zmarł w 29 roku życia bezdzietnie"** (zob. §1.3 - nowe ustalenie: zgon Jana **przed 17 I 1722**, na podstawie aktów AKMK; aktywny prawnie jeszcze **4 IX 1720** - zob. §1.4 ter); - (c) **Józef**, ożeniony z Marianną N., skarbnik dobrzyński - **zmarł bezdzietnie**; - (d) **Paweł**, najprzód major dragonii JKMości, później skarbnik dobrzyński, właściciel dóbr **Rogoźnik, Boguchwałowice** i in., ożeniony z **Judytą z Marklowskich** - "wszystkich poddanych z poddaństwa uwolnił (pojedynczo, o czem Akta siewierskie) i zmarł w r. 1766 bezdzietnie. **Na nim wygasła odnoga po Stanisławie Wąsowiczu**." Para starsza (Franciszek + Elżbieta Doleżek) jest niezależnie potwierdzona u **Adama Bonieckiego** - w *Herbarzu Polskim*, t. IV, s. 348, w haśle rodu Doleżków [^2]. Boniecki podaje: *"Córka jego [Marcina Doleżka] Elżbieta, za Franciszkiem Duninem Wąsowiczem"* - bez dalszych szczegółów potomstwa (Boniecki nie ukończył dzieła i nie dotarł do hasła Wąsowicz). ### 1.2. Fakty kolidujące z konkluzją Żychlińskiego W księgach metrykalnych księstwa siewierskiego udokumentowano: - **1719 - chrzest Marianny Zuzanny**, córki Pawła Dunin-Wąsowicza (par. Siemonia); - **1 VIII 1736 — chrzest Jakuba Ignacego Borowego** w **Preczowie** (par. Będzin); rodzice: Józef Borowy i Katarzyna (*C. LL.*); chrzestni: ***Praenobilis* Dnus Stephanus Belza** i ***Praenobilis* Domina Judita Wąsowiczówna**, *omnes ex Sarnow*. Sufiks *-ówna* oznacza **niezamężną córkę** Wąsowicza; predykat *ex Sarnow* wskazuje na linię Pawła. Imię Judyta odpowiada imieniu żony Pawła — **Judyty z Marklowskich** — klasyczna praktyka nadawania imienia matki. Tytuł *Praenobilis* (= Wielmożna) jest wyższy niż standardowy *Generosa*. To **drugi znany potomek Pawła** (obok Marianny Zuzanny 1719). Kluczowe: chrzestnym jest **Stefan Bełza** (ten sam ród co Franciszka Bełzanka, żona Franciszka Wąsowicza) — **związek rodzin Bełza–Wąsowicz w Sarnowie udokumentowany ok. 1736 r., blisko 20 lat przed ślubem Franciszka × Franciszki** (zob. §3.1); - **1756, 21 VI - chrzest Jana Bełzy** (z wody, *ex aqua*), syna **Józefa Bełzy i Agnieszki** (brata Franciszki) w **Sarnowie**, par. Będzin; chrzestni: **Nobilis Josephus [Wąsowicz?]** (odczyt niepewny) **i Zuzanna Pożarowska**; chrzest awaryjny celebrował ks. Michał Kosaczewski, ceremonie uzupełniające 24 VIII 1756 dopełnił prepozyt będziński ks. **Michał Kwiatkowski**; - **1762 - chrzest Wincentego Wąsowicza** (syna Franciszka Wąsowicza), **urodzony w Sarnowie, ochrzczony w par. Będzin**; chrzestna **Józefa Pożarowska**, chrzestny **Wojciech Krasucki** (prawd. h. Nowina, z rodu **"z Krasus Krasuski"** - zob. §3.4); - **1757 - chrzest pierwszego dziecka Franciszka Wąsowicza i Franciszki z Bełzów**, par. **Wojkowice Kościelne** (wieś Przeczyce, dziś gm. Mierzęcice). Dziecko **bezimienne** — w akcie występuje tylko łacińskie *filiam* (córkę), bez nadanego imienia, co wskazuje na **martwe urodzenie lub zgon przed chrztem**. Ślub Franciszka × Franciszki musiał więc być zawarty **między 1755 a 1757** — zob. §3.1.2, gdzie udokumentowano, że w 1753–1755 r. Franciszka Bełzanka występuje jeszcze jako panna. Chrzestni: **Józef Gutkowski z Wojkowic** i **Agnes [N.] z Ujejścia** (zob. §1.6); - **Wrzesień 1759 — chrzest Tomasza Wąsowicza**, par. **Wojkowice Kościelne** (Przeczyce). Rodzice wciąż w Przeczycach. Chrzestni: **Antoni Zenlarski** i **Karolina Zenlarska** z Warczyna, oboje tytułowani *Generosus/Generosa* i *Tenulary* (dzierżawcy dóbr). Celebrans: ks. Felix Błażej Mazurkiewicz, proboszcz (*Curatus*) par. Wojkowice Kościelne (zob. §1.7); - **1753, 1754, 1755 - Franciszka Bełza jeszcze panna** - występuje jako świadek (chrzestna) razem z bratem **Józefem Bełzą** na chrztach w księstwie siewierskim. Ślub musiał zatem nastąpić między 1755 a 1757. Pierwszy z tych aktów już sam obala fragment Żychlińskiego o bezdzietności Pawła. Hipoteza robocza, że poszukiwany **Franciszek Wąsowicz jest synem Pawła** (rocznik ~1725-1735), trzyma się chronologicznie i geograficznie: Franciszek **mieszka w Sarnowie** - tam rodzi mu się Wincenty Józef (1762) i tam umiera Paweł (1766). Oba akty wpisane są w księgach **par. Będzin**, do której terytorialnie należał Sarnów. ### 1.3. Jan Wąsowicz (brat Pawła) - nowe ustalenia z aktu Kurii Krakowskiej 1722 Kwerenda w **Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie**, **Akta czynności biskupich, AEp 78**, ujawniła akt z **17 stycznia 1722 r.** (sobota, Kielce) zatytułowany: > **"Cessio Advocatiae in Villa Psary in Ducatu Severiensi"** > (Cesja sołectwa we wsi Psary w księstwie siewierskim) ![17 I 1722, Kielce - Cessio Advocatiae in Villa Psary in Ducatu Severiensi. Franciszek z Sarzyna Ostrowski w imieniu żony Elżbiety Bełchackiej, niegdyś Jana ze Smogorzowa Wąsowicza małżonki, kwituje biskupa Konstantego Felicjana Szaniawskiego z 500 tynfów za zrzeczenie sołectwa Psar. Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie.](grafiki/1722_cesja_psar.jpg) Kluczowe ustalenia z tekstu łacińskiego: **1. Zgon Jana Wąsowicza:** akt nazywa Jana **"olim G[e]n[er]osi Joannis de Smogorzow Wąsowicz"** - "niegdyś szlachetnego Jana ze Smogorzowa Wąsowicza". Słowo **"olim"** (niegdyś) jednoznacznie oznacza, że w styczniu 1722 r. Jan już **nie żył**. To daje **twardy *terminus ante quem* zgonu Jana: 17 I 1722**. Żychlińskie "zmarł w 29 roku życia" - jeśli pasuje - daje rocznik urodzenia ok. **1693** (zgon ok. 1721-1722). **2. Predykat "ze Smogorzowa":** akt z 1722 r. **dokumentuje** użycie przez Jana predykatu **"de Smogorzow"** - to **niezależne źródło potwierdzające Żychlińskiego** ("Duninów-Wąsowiczów z Wielkiego Skrzynna i Smogorzowa"). Linia, do której należeł brat Pawła, faktycznie pisała się "ze Smogorzowa". **3. Elżbieta Bełchacka - drugie małżeństwo:** po Janie wyszła powtórnie za **Mgcus Franciscus de Sarzyn Ostrowski** (Wielmożnego Franciszka z Sarzyna Ostrowskiego). Akt z 1722 został wystawiony przez Ostrowskiego **w imieniu żony Elżbiety** ("suo seu potius G[e]n[er]osae Elisabethae [...] adpraesens vero & secundo Consortis suae nomine" - "w imieniu swoim, lub raczej szlachetnej Elżbiety, obecnie zaraz jej drugiego małżonka"). **4. Sołectwo Psary w księstwie siewierskim:** Elżbieta Bełchacka po Janie Wąsowiczu trzymała **sołectwo (Advocatia) we wsi Psary** w księstwie siewierskim. W **środę po św. Niewiniątek 1721 r.** (czyli **30 grudnia 1721 r.**) zrzekła się urzędowo tego sołectwa w zamku siewierskim na rzecz **biskupa krakowskiego Konstantego Felicjana Szaniawskiego** ("Dei & Apostolicae Sedis gratia Episcopum Cracoviensem, Ducem Severiae") w zamian za **500 tynfów**. Akt 17 I 1722 r. to **uzupełnienie cesji** przez nowego męża, zobowiązującego się do **ewikcji** (zabezpieczenia przed roszczeniami stron trzecich). **5. Geografia - Psary:** wieś **Psary** to **dzisiejsza gmina Psary**, pow. będziński, **bezpośrednio sąsiednia z Preczowem** (gdzie urodziła się Franciszka Bełzanka 1728) i niedaleko Sarnowa. To znaczy, że **Jan Wąsowicz przed 1722 r. trzymał sołectwo w księstwie siewierskim** - równolegle z Pawłem, który trzymał Rogoźnik (par. Siemonia) co najmniej od 1725 r. **Dwaj bracia Wąsowiczowie dziedziczyli sąsiednie sortes w księstwie siewierskim**. **6. Świadkowie aktu:** - **Generosus Joannes Hubiński**, **Skarbnik Jego Najjaśniejszej Wysokości** (biskupa krakowskiego) - ważna postać, sprawdzić pozostałe wzmianki. - **Wojciech Ceysler, Doktor Obojga Praw (V. I. Doctor), Dziekan Kielecki**, Skolastyk aktów Kurii i Aktuariusz Kurii Jego Najjaśniejszej Wysokości. **Wnioski dla głównej hipotezy:** 1. **Żychliński potwierdzony - Jan zmarł młodo i przed 1722 r.** Hipoteza o "bezdzietności" Jana pozostaje otwarta (małżeństwo trwało ok. 1715-1721, krótko); jednak można sprawdzić czy nie pozostało dziecko - zwłaszcza syn-Franciszek (który mógłby się urodzić ok. 1720 i być "poszukiwanym Franciszkiem"!). 2. **Bracia Wąsowiczowie (Jan + Paweł) mieli sąsiednie sortes** - Psary (Jan) + Rogoźnik (Paweł). Po śmierci Jana Elżbieta zrzekła się Psar, Paweł zbył Rogoźnik 1725-1731. **Koalicja braci-właściciele księstwa siewierskiego rozpada się między 1721 a 1731**. 3. **Akta Kurii Krakowskiej są KOPALNIĄ źródeł** - to potwierdza metodologiczny wniosek z §3.6: klucz leży w aktach biskupich. Warto przeszukać księgi z lat 1720-1770 pod kątem dalszych wpisów o Wąsowiczach, Pożarowskich, Bełzach. 4. **Alternatywna hipoteza dla "poszukiwanego Franciszka":** jeśli Jan i Elżbieta mieli syna ur. ok. 1716-1721 (czyli przed śmiercią Jana), to ten syn mógłby być **Franciszkiem-poszukiwanym**, który po śmierci ojca i powtórnym małżeństwie matki **wychowywał się u stryja Pawła** w Sarnowie. Wiek pasowałby: w 1757 r. (ślub) miałby ok. 36-41 lat. To **trzecia hipoteza** (obok "syna Pawła" i "syna Józefa"). ### 1.4. Akt 1708/ok. 1714 r.: *Ingrossatio Transactionis per Doleżek & Zacharski* - dzierżawa kuźnicy Jędrowskiej i rodzeństwo Doleżków Następne znalezisko z **Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie**, zapisane na folio 125-127 tego samego księgozbioru co §1.4 bis, to czterostronicowy akt zatytułowany: > **"Ingrossatio Transactionis per Doleżek & Zacharski facta"** > (Ingrosacja Transakcji zawartej przez Doleżka i Zacharskiego) ![ok. 1714 r., folio 125 — strona tytułowa aktu: "Ingrossatio Transactionis per Doleczek & Zacharski facta." Formuła otwarcia: "Coram Officio Actisque praesentibus Curiae Illustrissimi & Reverendissimi Domini Casimiri a Lubna Lubienski, Dei & Apostolicae Sedis gratia Episcopi Cracoviensis Ducis Severiae, comparens personaliter Nobilis Ioannes Warlakowski Perillustris & Adm[odum] Reverendi Domini [Dominici Lochman...]" Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie.](grafiki/1714_dolezek_zacharski_str0_folio125_tytul.png) ![ok. 1714 r., folio 125 — dalsza część tej samej strony: koniec poprzedniego aktu (sporu o dziesięcinę w Racławicach) i ciąg dalszy formuły otwarcia ingrosacji Doleżek & Zacharski. Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie.](grafiki/1714_dolezek_zacharski_str1_folio125.jpg) **Sąd:** **Kazimierza Łubieńskiego**, biskupa krakowskiego i księcia siewierskiego (urządował 1710-1719). Ingrosacja nastąpiła ok. 1714 r. (sekwencja folio w księdze). Sama transakcja pochodzi z **1708 r.**, a uzupełniające oświadczenia - z **23 V 1711 r.** **Prezentujący:** **Dominicus Lochman, JUD** (doktor obojga praw), kanonik katedry krakowskiej, infułat archiprezbiterii krakowskiej - jako **mandatariusz głównego wykonawcy testamentu** *"Generosi olim Martini Doleżek"* (Szlachetnego niegdyś Marcina Doleżka). Słowo **"olim"** jednoznacznie potwierdza, że Marcin Doleżek w chwili ingrosacji **już nie żył**. --- #### A. Transakcja 1708 r.: dzierżawa Kuźnicy Jędrowskiej ![ok. 1714, folio 126 - polska część transakcji: warunki dotyczące lasu, rzemieślników, zbóż i łąk. Transkrypcja (fragment): "Sobie ImP. Marcin Dolezek, żeby w Lasach PP. Zacharscy tam rąbali do opisu należących, gdzie onym ImP. Marcin Dolezek pokaże na ten czas, iżeliby Lasu do Przewielebney Kapituły Krakowskiey przez wydział nie stawalo, według Prawa do Kuźnice Jędrowskiey od Ich Mściow pokazanego. Rzemieślnika zaś przy Kuźnicy Jędrowskiey zostawaiacym żadney robotki sprawowac Panowie Zacharscy nie powinni pozwalac, ponieważ ten Zapis przez nieostrożność y zły dozór Pisarzow tamecznych jest wypustoszony. Na co Panowie Zacharscy maią mieć pilną animadwersya - Zboża zaś należace na Zimę na wszystkich Grontach które by przypadaly zasiac będą powinni, y na Wiosnę Jare - Łąki zaś wszystkie, ponieważ teraz posieczone y pograbione odebrali - aby w niweczym tak odemnie iako y od moich Sukcessorow nie odnieśli Szkody, y iżeliby mieli iaka w tym impetycya Ich Mściow Exekutorow moich - upraszam, aby w tym Krzywdy nie chcieli mu czynić." Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie.](grafiki/1714_dolezek_zacharski_str2_folio126.jpg) ![ok. 1714, folio 126v - łaciński nagłówek ingrosacji oraz polska treść transakcji (arenda ok. 1708). Transkrypcja łacińska: "Dominici Lochman Juris Utriusque Doctoris Ecclesiarum Cathedralis Canonici, Archipresbyteralis Cracoviensis Infulati uti & tanquam Testamenti Generosi olim Martini Dolezek Executoris Principalis Mandatarius Transactionem certam inter memoratum Generosum Dolezek, & Nobilem Nicolaum Zacharski, ipsiusque Conjugem respectu Tenutae Ferricudinae Jedrow nuncupatae factam & initam, necnon Quietationem per Generosum Joannem Dolezek Filium Testatoris in eadem Transactione expressam, Actis praesentibus ad inserendum & ingrossandum obtulit." Transkrypcja polska: "Stało się pewne y w niweczym nieodmienne między Ich Mściami ImP. Janem Marcinem Dolezkiem Dzierżawcą Jędrowskim z iedney, a Panem Mikołaiem Zacharskim y Małżonką iego z drugiey Strony postanowienie w ten sposób. Maiacy trudności znaczne gospodarskie ImP. Marcin Dolezek puszcza w Administracyą Panu Mikołaiowi Zacharskiemu Słudze Swemu y Małżonce iego - Kusnicę, prawu Swemu dożywociemu poległą zwaną Jędrowską, do Klucza Bożeckiego należącą, na Rok ieden a to za Summę Złotych Tysiąc Srebrney Monety rachuiac Tynf każdy po Sześciu Czeskich - Poczynac się ma ta Arenda w Roku Tysiącznym Siedmsetnym Osmym, od Dnia y Swięta S. Michała Archanioła, a kończyć się ma w Roku Tysiącznym Siedmsetnym Dziewiątym Dnia wyżej położonego Swiętego Michała Archanioła." Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie.](grafiki/1714_dolezek_zacharski_str3_folio126v.jpg) **Strony:** - Z jednej strony: *"ImP. Janem Marcinem Doleżkiem Dzierżawcą Jędrowskim"* - **Jan Marcin Doleżek**, dzierżawca Jędrowskiej kuźnicy, syn (w języku łacińskim: *"Joannem Doleżek Filium Testatoris"*) święto pamięci Marcina Doleżka; - Z drugiej strony: **Pan Mikołaj Zacharski** i jego małżonka (imię żony nieznane). **Przedmiot:** Puszczenie w administrację (subarenda) **Kuźnicy Jędrowskiej** (*"Ferricudina Jędrow nuncupata"*), należącej do **Klucza Bożeckiego** (klucz dóbr biskupich), której Jan Marcin Doleżek był dzierżawcą dożywotnio. **Warunki:** - Arenda od św. Michała Archanioła **1708** do św. Michała **1709** (jeden rok); - Czynsz: **1000 złotych srebrem** (tynf po 6 groszy czeskich, talar = 6 tynfów), płatne ratalnie; - Zacharscy otrzymują prowent z kuźnicy, ponoszą koszty rzemieślników, ale nie wolno im nowych robok bez zgody wydać; - Doleżek daje lasy na węgiel wedle wskazania, o ile nie brakuje lasu dla Kapituły Krakowskiej; - Inwentarz (woły, naczynia, zboże, siano) przekazywany Zacharskim ma być zwrócony w równej mierze; stare woły do zastąpienia młodymi; - Piwo i gorzałka z **Kuźnicy Błockiej** (osobny obiekt w pobliżu) ma być dostarczana do karczmy; Zacharscy mogą sobie warzyć piwo na potrzeby własne w Browarku Błockim; - Casus fortuiti (nieprzyjacieł koronny, pożar od pioruna lub przypadkowy) pokrywa Doleżek; - Podatki żołnierskie i Rzeczypospolitej płacą Zacharscy; - Data i miejsce podpisania: *"Działo się w Kuźnicy Jędrowskiey Die Novembris, Millesimo Septingentesimo Octavo Anno"* = **listopad 1708 r.** --- #### B. Uzupełnienia 1711 r. i deklaracje Doleżków ![ok. 1714, folio 127 - zakończenie transakcji Doleżek-Zacharski, uzupełnienia z 1711 r. i początek nowego aktu Cessio Berezów. Transkrypcja końca transakcji: "Casus fortuitos waruie ImP. Marcin Dolezek Panu Mikołaiowi Zacharskiemu y Małżonce iego Nieprzyiaciela Koronnego, Ogien piorunowy, albo też przychodniowy który by bez dania przyczyny Pana Dzierżawce stał się - w tym szkody ich uznas będzie powinien, podawszy Przyiaciela Swego do Przyiaciela Panow Zacharskich Małżonków - cokolwiek ci uznaią to wszystko pro rato & grato przyjmie." Oświadczenie z 1711 r.: "Datum w Kuźnicy Błockiey Die Vigesima Tertia Maia Millesimo Septingentesimo Undecimo Anno. Jan Stanisław Dolezek." Deklaracja długu: "Stem zostałem dawnego długu za Ronia Złotych Osiemdziesiąt Tynfami których ieżeli nie przyimaw Summieniem dobrym oddać deklaruię - Jan Dolezek." Nagłówek kolejnego aktu: "Cessio Ferricudina in Berezów p Josnicki." Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie.](grafiki/1714_dolezek_zacharski_str4_folio127.jpg) Do transakcji dołączone są trzy dalsze oświadczenia: 1. **Katarzyna Doleżkowa** (*"Stroni y Męża mego Imieniem"* - "w imieniu [mojej] strony i mojego męża") - działa w imieniu męża, prosząc o udzielenie 20 wozów żelaza z Kuźnicy Jędrowskiej dla Pana Mikołaja Zacharskiego, obiecując spłatę. Prosi też o przekazanie Zacharskiemu kuźnicy aż do śmierci ("Summieniem dobrym do śmierci (...) ad fideles manus puścić"). **Tożsamość męża:** Katarzyna z Serwalów - patrz Boniecki, t. IV, s. 348 - jest to żona Marcina Aleksandra barona Doleżka (fundatora kaplicy w Iłży 1711 r.). Działa więc w imieniu Marcina, który jest jeszcze żywy lub dopiero co zmarł (zob. niżej). 2. **Jan Stanisław Doleżek** - podpisany jako wystawca oświadczenia, datowanego: *"Datum w Kuźnicy Błockiey Die Vigesima Tertia Maia Millesimo Septingentesimo Undecimo Anno"* = **23 maja 1711 r., Kuźnica Błocka**. To drugi Doleżek z pierwszego imienia na "Jan" - prawdopodobnie oddzielna osób od Jana Marcina, albo ten sam z "Marcin" jako drugi człon imienia. 3. **Jan Doleżek** - deklaruje dług dawny: *"80 złotych Tynfami"*, który zobowiązuje się spłacić z możnością sumnienia. --- #### C. Nota o "Cessio Ferricudina in Berezów p Joznicki" Na końcu folio 127 widnieje początek nowego wpisu: > **"Cessio Ferricudina in Berezów p Joznicki"** > (Cesja kuźnicy w Berezówie przez/od Joznickiego) Sprawa rozpatrywana również przed sądem bp. Łubieńskiego. To bezpośrednie powiązanie z **Berezowicami / Berezówem** wzmiankowanymi już w akcie z 1714 r. (§1.4 bis), gdzie *"Generosa Serwallowa, posesjonatka Berezowic"* pojawia się jako dziedziczka innej części majątku Doleżka. Kuźnica w Berezówie jest zatem **trzecim - po Stokowicach i Jędrowskiej - obiektem żelaznym w tym samym klastrze**. Dokument kontynuuje się na następnych foliach (nieznanych). Osoba "Joznicki" (możłiwe brzmienia: Joźnicki, Jaśnicki, Jasicki) wymaga identyfikacji. --- **Wnioski dla genealogii Doleżków i sieci kuźnic:** 1. **Synowie Marcina Doleżka:** Dokument ujawnia (obok córki Elżbiety, żony Franciszka Dunin-Wąsowicza) co najmniej jednego syna: **Jana** (*"Joannem Doleżek Filium Testatoris"*), który występuje w polskim tekście jako **Jan Marcin Doleżek** (dzierżawca Jędrowskiej) oraz jako **Jan Stanisław Doleżek** (podpis 1711). Możliwe scenariusze: (a) jedna osoba o podwójnym imieniu Jan Marcin Stanisław; (b) dwaj różni synowie Marcina. Wymaga weryfikacji. 2. **Data śmierci Marcina Doleżka:** Był żywy w **1708** (zawierał transakcję) i zapewne w **1711** (Katarzyna działa w jego imieniu: *"Stroni y Męża mego Imieniem"* - sugeruje że mąż żyje ale jest niezdolny do działania, ewentualnie właśnie umiera). Boniecki i Polaczkówna potwierdzają fundację kaplicy w Iłży przez Marcina Aleksandra z żoną w **1711 r.** Ingrosacja transakcji ok. 1714 r. zawiera go jako *"olim"*. **Terminus post quem śmierci Marcina Aleksandra Doleżka: 1711; terminus ante quem: ok. 1714.** 3. **Klaster kuźnic biskupich - zestawienie po rewizji:** | Kuźnica | Osoba dzierżąca / donatariusz | Okres | Źródło | |---|---|---|---| | **Stokowice** | Jan Wąsowicz (*Donatarius*) | 1714, 1720 | AKMK 1714 (§1.4 bis), 1720 (§1.4 ter) | | **Jędrowska** | Jan Marcin Doleżek (*Dzierżawca*) | 1708-1709 i później | AKMK ok. 1714 (§1.4) | | **Berezów** | Serwallowa (posesjonatka), Joznicki (cedent) | ok. 1714 | AKMK 1714 (§1.4 ter / cesja) | | **Błocka** | Doleżkowie (wzmianka 1711) | 1711 | AKMK ok. 1714 (§1.4) | Wszystkie leżą w tym samym kompleksie dóbr biskupich (**Klucz Bożecki** = prawdopodobnie część klucza bodzentyno-suchedniowskiego lub sąsiedni klucz). 4. **Dominicus Lochman jako wykonawca testamentu Marcina Doleżka:** To ta sama rola, którą w sprawie Stokowice (§1.4 bis) pełnił inny agent (odczyt niepewny: "Niekarowski"). Obaj działali przy tym samym testamencie - możliwe, że Lochman był głównym wykonawcą a "Niekarowski" jego mandatariuszem, lub odwrotnie. Weryfikacja wymaga odczytania sąsiednich folio z 1714 r. 5. **Zacharscy jako nowa rodzina w sieci:** Mikołaj Zacharski i jego żona w roli subarendatorów kuźnicy biskupiej od Doleżków. Nazwisko Zacharski pojawia się w tytułach aktów ("Doleżek & Zacharski"), co sugeruje ważną pozycję tej rodziny w sieci klientów biskupich. Wymaga weryfikacji w aktach grodzkich kieleckich i krakowskich. --- ### 1.4 bis. Akt 1714 r.: Testament Marcina Doleżka contra Jan Wąsowicz - huta Stokowice Drugie kluczowe znalezisko z **Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie**, **Akta czynności biskupich, AEp 77**, to trzystronicowy protokół sądowy z **1714 r.** z dwoma sprawami: > **"Executores Testamenti DOLEŻKA cum Wąsowicz"** > (Wykonawcy Testamentu Doleżka przeciwko Wąsowiczowi) ![1714 r., Kielce - strona pierwsza protokołu: tytuł sprawy "Executores Testamenti Doleżka cum Wąsowicz". Sąd biskupa Kazimierza Łubieńskiego; wykonawca testamentu Marcina Doleżka przeciw Janowi Wąsowiczowi. Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie.](grafiki/1714_testament_dolezka_str1.jpg) **Sąd:** Jurysdykcja **Kazimierza Łubieńskiego**, biskupa krakowskiego i księcia siewierskiego (sprawował urząd 1710-1719). **Strony sporu:** - **Powód:** Nobilis **Jan Niekarowski** (lub odczyt podobny), wykonawca testamentu *"olim Martini Doleżek"* - niegdyś **Marcina Doleżka** (†1711-1714). - **Pozwany:** **Generosus Joannes Wąsowicz, Ferricudinae Stokowice dictae Donatarius** - szlachetny **Jan Wąsowicz, donatariusz huty żelaza zwanej Stokowice**. **To ten sam Jan Wąsowicz, brat Pawła** - żyjący jeszcze (zgon nastąpił przed 17 I 1722, zob. §1.3); w 1714 r. miał ok. 21 lat. **Nota o wykonawcy testamentu Marcina Doleżka:** W dokumencie §1.4 (*Ingrossatio Transactionis per Doleżek & Zacharski*) głównym wykonawcą testamentu Marcina Doleżka jest **Dominicus Lochman** (kanonik katedry krakowskiej), a jego mandatariuszem - **Joannes Warłakowski**. W niniejszej sprawie powód zapisany jest jako "Jan Niekarowski" (odczyt niepewny) - możliwe, że to odrębny pełnomocnik prowadzący inną sprawę tego samego testamentu, lub alternatywny odczyt nazwiska. **Treść testamentu Doleżka (kluczowy fragment):** Marcin Doleżek przed śmiercią (†1711-1714) rozporządził **300 sztabami żelaza** (*"Trecenta Ferramenta, alias Łupy"*): - **200 sztab** - dla Jego Najjaśniejszej Wysokości (biskupa); - **600 sztab** - *"in deportationem Dotalitij super Villa **Rogoźniko** inscripta"* - **na spłatę wiana (Dotalitium) zapisanego na wsi Rogoźnik**; - **300 sztab** - dla wykonawców testamentu (powód sporu). **🔑 Najistotniejszy wniosek:** > **W testamencie Marcina Doleżka (przed 1714) na wsi Rogoźnik było > zapisane wiano (*dotalitium*)** - obowiązek spłaty wynosił 600 sztab > żelaza, czyli sumę znaczną. Gdy zestawimy to z faktem, że **Paweł Dunin-Wąsowicz dziedziczył Rogoźnik co najmniej od 1725 r.** (zob. §2.1.1) oraz że był **synem Elżbiety Doleżek** (córki Marcina Doleżka, wg Żychlińskiego i Bonieckiego), rysuje się następująca rekonstrukcja: > **Wieś Rogoźnik doszła do Wąsowiczów jako wiano Elżbiety Doleżek > w jej małżeństwie z Franciszkiem Dunin-Wąsowiczem (protoplastą wg > Żychlińskiego).** Testament jej ojca Marcina Doleżka potwierdzał, > że na tej wsi spoczywało dotalitium. **Po śmierci Elżbiety (lub > Marcina) Rogoźnik przeszedł do jej synów** - Pawła i (ewentualnie) Jana. **To rozstrzyga zagadkę mechanizmu, jak Paweł znalazł się na Rogoźniku.** **Inne fakty z tego aktu:** - **Jan Wąsowicz prowadził hutę żelaza** *"Ferricudina Stokowice"* - Stokowice w **kluczu bodzentyno-suchedniowskim** (zob. niżej). Jest jej **"donatariuszem"** - czyli otrzymał ją w darze (prawdopodobnie z masy spadkowej po Doleżku lub w nadaniu biskupim). - **Serwallowie** (Generosa Serwallowa, posesjonatka **Berezowic**) dziedziczą inną część majątku Doleżka. To rodzina **Katarzyny z Serwalów**, żony Marcina Aleksandra Doleżka (1711) - zatem te same Serwallówny. - Spór dotyczy 300 sztab żelaza, które Jan Wąsowicz miał wydać wykonawcom; wymija ich, podając lichsze sztaby, odsyłając resztę do Serwallowej w Berezowicach. Sąd zarządza sekwestr huty Stokowice i wydanie sztab z użyciem "brachium saeculare" (siła wykonawcza). ![1714 r. - strona druga protokołu: treść sprawy Doleżek × Wąsowicz (Stokowice, Berezów, Serwallowie) oraz początek nowej sprawy "Parochus in Wzdol cum incolis inibi" (ks. Franciszek Domaniewicz, kanonik kielecki i skarbimirski, dziekan foralny bodzentyński). Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie.](grafiki/1714_testament_dolezka_str2.jpg) **Druga sprawa w tym samym protokole** (nagłówek: *"Parochus in Wzdol cum incolis inibi"*): Proboszcz Wzdołu (**Franciszek Domaniewicz**, kanonik kielecki i skarbimirski, dziekan foralny bodzentyński) przeciwko mieszkańcom Wzdołu. **Wzdół** to ta sama wieś, gdzie **Franciszek Pożarowski na Niałku trzymał sołectwo w 1651 r.** (zob. §3.3.2). To **dodatkowy dowód, że klucz bodzentyński był wspólnym terytorium klanu klientów biskupich** (zob. §3.6). ![1714 r. - strona trzecia protokołu: kontynuacja sprawy Doleżek × Wąsowicz - Jan Wąsowicz jako *Generosus Joannes Wąsowicz, Ferricudinae Stokowice dictae Donatarius* (donatariusz huty żelaza Stokowice); wzmianka o Serwallach z Berezowa; żądanie sekwestru huty. Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie.](grafiki/1714_testament_dolezka_str3.jpg) #### 1.4 bis.1. Geografia: klucz bodzentyńsko-suchedniowski Kwerenda kartograficzna ([mapa Suchedniowa z 1763 r.](https://naszsuchedniow.blogspot.com/2018/01/mapa-suchedniowa-i-okolic-z-1763-roku.html)) zlokalizowała wszystkie wsie z aktu: - **Stokowice** - wieś biskupia z hutą żelaza - **Berezów / Berezowice** - wieś biskupia (Serwallowie) - **Wzdół** - wieś biskupia z parafią (kanonik Domaniewicz) Wszystkie leżą w **kluczu bodzentyńsko-suchedniowskim** dóbr biskupów krakowskich (świętokrzyskie, ok. 30 km na północ od Kielc). **To OTWIERA NOWY obszar geograficzny** dla naszego klanu Wąsowiczów - oprocz księstwa siewierskiego (Rogoźnik/Psary/Sarnów) byli zaangażowani w **klucz bodzentyńsko-suchedniowski** (huta Stokowice, Berezów, Wzdół). Dwa kompleksy biskupie połączone jedną siecią koligacji Pożarowski-Doleżek-Wąsowicz-Serwall. **Nota o "Kluczu Bożeckim":** Dokument §1.4 (*Ingrossatio per Doleżek & Zacharski*) nazywa ten sam obszar **"Kluczem Bożeckim"** (*"do Klucza Bożeckiego należącą"*). Możliwe, że jest to alternatywna lub węższa nazwa klucza bodzentyńsko-suchedniowskiego, bądź odrębny klucz dóbr biskupich w tym samym rejonie geograficznym. Kwestię rozstrzygną inwentarze biskupstwa krakowskiego przechowywane w Archiwum Kapituły Krakowskiej lub Archiwum Diecezjalnym w Kielcach. --- ### 1.4 ter. Akt 4 IX 1720 r.: *Wąsowicz cum Zawiszowie* - nowy spór o kuźnicę Stokowice przed sądem bp. Szaniawskiego Nowe znalezisko z **Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie**, **Akta czynności biskupich, AEp 78**, to kolejny protokół sądowy bezpośrednio związany z kuźnicą Stokowice i Janem Wąsowiczem. Sprawa zatytułowana: > **"Wąsowicz cum Zawiszowie"** ![4 IX 1720 r., Kielce - "Wąsowicz cum Zawiszowie". Transkrypcja: "Mercurij IV. Septembris. Kiel. - Przed Sądem Jasnie Oswieconego Xiążęcia Jmci Konstantyna Felicyana na Szaniawach Szaniawskiego Biskupa Krakowskiego Xiążęcia Siewierskiego stanąwszy obecnie Urodzony Jan Wąsowicz Kuznice Stokowiec nazwaney Donataryusz Pryncypalny Powód - skarzął się o to. Iż lubo oni na Powodzie Dekret Sequestru wspomnioney Kuznice, in contumaciam niby - w pretensyi długu, iakoby Dwoch Tysięcy Pięciuset Złotych Polskich otrzymali, iednak nad to sobie pozwalaiacy, dawno tę pretensya sobie nagrodźili, dług pomieniony z przerzeczoney Kuznice proventow odebrali; Kuznice nie reparowali, y owszem onę spustoszylli, y jeszcze spustoszaley Powodowi oddać nie chcą - y aby rachunek proventow z Kuznice pomienionej pochodzących uczynili, y też Kuznicę, jako y kwotę przebraną, z satisfakcyi spustoszenia iey oddali, upraszal. Przy obecnosci Szlachetnego Jozefa Musiewicza, Urodzonych Jana Zawiszy y Anny Małżonkow Kuznice wzyż namienioney Possessorow Plenipotenta - przez Szlachetnego Palaminiego Substytowanego, o dilacyą czasu ob legalitatem infirmitatis do Miesiąca upraszającego. I do dnia Poniedziałkowego, blisko następuiaącego Zawicze przez Sąd ninieyszy ottrzyumuiaącego, z zachowaniem na ten czas terminu." Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie.](grafiki/1720_wasowicz_cum_zawiszowie_stokowice.jpg) rozpatrywana była **w środę 4 września 1720 r.** (Kielce), przed sądem: > **Jaśnie Oświeconego Xiążęcia Jęmci Konstantyna Felicyana na Szaniawach Szaniawskiego, Biskupa Krakowskiego, Xiążęcia Siewierskiego** Data ustalona pewnie: 1 I 1720 r. = poniedziałek; od niego do 4 IX 1720 r. = 247 dni; 247 mod 7 = 2; poniedziałek + 2 = środa ✔. Szaniawski objął biskupstwo w 1720 r., Jan Wąsowicz zmarł przed 17 I 1722 r. (§1.3) - **4 IX 1720 r.** jest jedyną pasującą datą środy 4 września w granicach obu terminusów. **Powód:** *"Urodzony Jan Wąsowicz, Kuznice Stokowiec nazwaney **Donataryusz Pryncypalny Powód**"* Jan występuje tu jako **"Donataryusz Pryncypalny"** kuźnicy Stokowiec - identycznie jak w akcie z 1714 r. (§1.4 bis), gdzie był *"Ferricudinae Stokowice dictae Donatarius"*. Sześć lat później Jan **wciąż legitymował się tym samym tytułem prawnym do kuźnicy** - nie utracił go mimo sporu z 1714 r. (w którym sąd zarządził sekwestr w jego interesie). **Pozwani (Obwinionieni): Zawiszowie** - *"Urodzonych Jana Zawiszy i Anny Małżonków Kuźnicy wyżej namienioney Possessorów"*, tzn. **Jan Zawisza** i jego żona **Anna** (imię męża pewne, nazwisko panieńskie Anny nieznane - "Małżonków" to słowo *małżonkowie*, nie nazwisko), aktualni posessorowie kuźnicy. Ich pełnomocnikiem był **Szlachetny Józef Musiewicz**, substytut szlachetnego **Palamińskiego** (lub **Palaminiego** - zapis paleograficznie niepewny). **Treść skargi Jana Wąsowicza:** Powód zarzucał Zawiszom, że: 1. **Zignorowali wcześniejszy dekret sekwestru kuźnicy** (*"Dekret Seqwestru wspomnioney Kuźnicy, in contumaciam"*) - stawili się dopiero teraz, twierdząc, że poprzednio przeszkody im zaszły; 2. **Pobrali z kuźnicy dochody** w kwocie **Dwóch Tysięcy Pięciuset Złotych Polskich**, pod pretekstem długu, jaki mieli do nich przysługiwać; 3. **Nie naprawili kuźnicy** (*"Kuźnicy nie reparowali"*); 4. Wręcz **spustoszyli ją** (*"ontzem oną spustoszyli"*), a teraz odmawiają jej zwrotu nawet w tej zruinowanej postaci; 5. Jan wnosił o: **rozliczenie pobranych dochodów, zwrot kuźnicy oraz odszkodowanie za spustoszenie** (*"z satisfakcyi spustoszenia iey"*). **Wynik sesji:** Sąd przyznał Zawiszom **miesięczną dilację** (*"o dilacyę czasu ob legalitatem infirmitatis do Miesiąca"*) z powodu choroby pełnomocnika, z zachowaniem terminu do **najbliższego poniedziałku**. Sprawa była kontynuowana. --- **Wnioski dla biografii Jana Wąsowicza i historii kuźnicy Stokowice:** 1. **Jan Wąsowicz żył jeszcze 4 IX 1720 r.** - to nowy, pewny *terminus post quem* jego śmierci. Okno śmierci Jana zawija się do: **po 4 IX 1720 - przed 17 I 1722**. 2. **Jan nigdy nie utracił tytułu prawnego do Stokowic.** Mimo sporu z 1714 r. wciąż był "Donataryuszem Pryncypalnym" - tytuł ten był prawdopodobnie **nadaniem biskupim**, trwałym niezależnie od fizycznego posiadania. Kuźnica Stokowice przeszła w ręce Zawiszów (Jana Zawiszy i żony Anny) - mechanizm tej transakcji nieznany; możliwe: zajęcie w związku z pretensją długu, cesja przez wykonawców testamentu Doleżka, lub inną drogą. 3. **Zawiszowie jako rodzina poboczna:** Jan Zawisza z żoną Anną pojawiają się w niniejszych badaniach **jednorazowo i ubocznie** - wyłącznie jako przeciwnicy procesowi Jana Wąsowicza w sporze o kuźnicę Stokowice. Nie ma żadnych przesłanek o powinowactwie z Wąsowiczami; ich relacja była czysto procesowa. Pełniejsze omówienie w §3.5; identyfikacja konkretnej linii wymaga kwerendy w aktach grodzkich kieleckich lub krakowskich. 4. **Wiek Jana Wąsowicza a podanie Żychlińskiego.** Żychliński podał: *"zmarł w 29 roku życia"*. Jeśli urodził się ok. **1693 r.**, to w dniu 4 IX 1720 miał ok. **27 lat** i żył aktywnie. Zgon przed 17 I 1722 dawałby wiek około **28-29 lat** - co **po raz pierwszy niezależnie potwierdza chronologicznie informację Żychlińskiego o młodym wieku śmierci Jana**. 5. **Chronologia Jana Wąsowicza - zestawienie po rewizji:** | Rok | Fakt | Źródło | |---|---|---| | ~1693 | szacunkowy rok urodzenia (wg Żychlińskiego "zmarł w 29 roku życia") | Żychliński | | 1714 | żyje; donatariusz kuźnicy Stokowice; spór z wykonawcami testamentu Doleżka | AKMK 1714 (§1.4 bis) | | **4 IX 1720** | **żyje; wciąż donatariusz kuźnicy; pozywa Zawiszów** | **AKMK 4 IX 1720 (§1.4 ter)** | | przed 17 I 1722 | śmierć Jana (*„olim Joannis Wąsowicz“* w cesji Psar) | AKMK 1722 (§1.3) | --- ### 1.4 quater. Akt 1732 r.: *Ingrossatio Recognitionum de Brankowski* — zakup Boguchwałowic i Pożarowski jako dzierżawca klucza siewierskiego **Źródło:** Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, **Akta Administratorialne, Aadm 25**, 1732 r. (Sede vacante Episcopatus Cracoviensis). Dokument ingrosowany przez notariusza **Joannesa Suwerta**, doktora obojga praw, scholastyka kieleckiego, kanonika sandomierskiego, proboszcza Pobiednika. ![1732, strona 1 — nagłówek łaciński ingrosacji i początek zeznania J.K. Błeszyńskiego o wypłacie 17 000 złotych. Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Aadm 25.](grafiki/1732_boguchwalowice_pozarowski_str1.png) ![1732, strona 2 — zakończenie zeznania Błeszyńskiego (zakup Boguchwałowic na imię biskupa) i zeznanie Franciszka Pożarowskiego o depozycie 3000 zł. Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, Aadm 25.](grafiki/1732_boguchwalowice_pozarowski_str2.png) #### Transkrypcja i tłumaczenie Dokument zawiera ingrosację (wpisanie do akt urzędu) dwóch **Recognitionów** (poświadczeń pod przysięgą), złożonych przez Edwarda Hieronima de Brankowskiego, doktora filozofii i medycyny, działającego w imieniu własnym i swojej żony **Ewy de Brankowskiej** (z pierwszego małżeństwa nazwana w dokumencie jako "Komorkowiczowa" — odczyt paleograficznie niepewny). **Recognitio 1** — **J.K. Błeszyński**, kanonik sandomierski, prepozyt bodzentyński, były **podskarbi** bp. Konstantego Felicjana Szaniawskiego (Chęciny, 14 VII 1732): > *„Niżey podpisany zeznaię ninieyszym Skryptem. Iz pod czas funkcyi moiey Kiedy byłem Podskarbiem u ś.p. J.O. Xiążęcia ImCi Konstantego Felicyana Szaniawskiego Biskupa Krakowskiego Xcia Siewierskiego odebrałem Roku przeszłego de manibus ImCi X. Łomeckiego Kustosza Krakowskiego Siedmnaście Tysięcy Złotych w złotey monecie własnych y realnych pieniędzy JeymCi Pani Doktorowey de Brankowicki — y tę Summę z roskazu Xiążęcia ImCi Pana mego częścią na dobra Sarnow w Obecnosci teyże JeymCi Pani Brankowicki, częścią do rąk ImPana Pożarowskiego Dzierżawcy Klucza Siewierskiego na kupienie Maiętności Boguchwałowice całą y zupełną wydałem — za którą Summę też Boguchwałowice Kupiono na Imie Xiążęcia ImCi, a to z racyi, ze JeymCi Pani de Brankowicza niemogła Dobr Ziemskich trzymać nie będąc Stanu Szlacheckiego, y to zeznawam ze na tych Dobrach Boguchwałowicach naymnieyszey Summy Swoiey Xiąże ImCi nieimportował.“* **Tłumaczenie:** *Niżej podpisany zaświadczam niniejszym pismem. Że w czasie pełnienia przeze mnie funkcji, gdy byłem podskarbim u ś.p. J.O. Księcia Jego Mości Konstantego Felicyana Szaniawskiego, biskupa krakowskiego i księcia siewierskiego, odebrałem w roku ubiegłym z rąk JM X. Łomeckiego, kustosza krakowskiego, siedemnaście tysięcy złotych w złotej monecie, własnych i prawdziwych pieniędzy JM Pani Doktorowej de Brankowskiej — i tę sumę, z rozkazu Księcia JM Pana mojego, częściowo na dobra Sarnów — w obecności tejże JM Pani Brankowskiej — częściowo do rąk JM Pana Pożarowskiego, dzierżawcy klucza siewierskiego, na kupno majętności Boguchwałowice, w całości i zupełności wydałem — za którą sumę Boguchwałowice kupiono na imię Księcia JM, a to z tej przyczyny, że JM Pani de Brankowska nie mogła dóbr ziemskich trzymać, nie będąc stanu szlacheckiego — i zaświadczam, że na tych dobrach Boguchwałowicach Książę JM nie ulokował żadnej najmniejszej własnej sumy (sam nic z własnej kasy nie wyłożył).* **Recognitio 2** — **Franciszek Pożarowski** (Kielce, 8 I 1732): > *„Zeznaię tym Skryptem moim. Iz odebrałem od JeymCi Pani Ewy de Brankowicki do Depozytu w Czerwonych Złotych Sto Sześdziesiąt y Sześć — rachuiąc Czerwony Złoty po Złotych Osemnaście — efficit Summę Złotych Polskich Trzy Tysiące — które na zapłacenie Summy w Kontrakcie Venditionis Boguchwałowic wyrażonej każdego czasu mediante Securitate oddać powinien będę ad Dispositionem ImCi Pana Podsędka Plenipotenta J.O. Xiążęcia ImCi Dobrodzieia.“* **Tłumaczenie:** *Zaświadczam niniejszym pismem. Że odebrałem od JM Pani Ewy de Brankowskiej w depozyt Sto Sześćdziesiąt Sześć czerwonych złotych, licząc czerwonego złotego po złotych osiemnaście, co czyni sumę Trzech Tysięcy Złotych Polskich — które na zapłacenie sumy w kontrakcie sprzedaży Boguchwałowic wymienionej każdego czasu za stosownym zabezpieczeniem oddać powinienem do dyspozycji JM Pana Podsędka, pełnomocnika J.O. Księcia JM Dobrodzieja.* #### Analiza historyczna **1. Boguchwałowice jako dobra biskupie — potwierdzenie.** Dokument jednoznacznie ustala, że Boguchwałowice zostały **kupione na imię biskupa Szaniawskiego** (księcia siewierskiego) za pieniądze Ewy de Brankowskiej, która jako osoba **nieszlacheckiego stanu** nie mogła nabywać dóbr ziemskich. Wieś była zatem własnością biskupstwa, nie prywatną szlachtą — co tłumaczy, dlaczego Wąsowiczowie, Pożarowscy i Stryjowscy występują tam równolegle jedynie jako dzierżawcy lub tenutariusze (zob. §2.1.2). **2. Franciszek Pożarowski = Dzierżawca całego Klucza Siewierskiego.** Dotychczas znamy Pożarowskiego jako *dziedzica Rogoźnika* i *starostę siewierskiego*. Niniejszy dokument nadaje mu tytuł **„Dzierżawcy Klucza Siewierskiego“** — a więc zarządcy/tenutariusza **całego klucza dóbr biskupa** w księstwie siewierskim, nie tylko jednej wsi. To znacznie poszerza jego rolę w lokalnej sieci właścicielsko-klientelnej. Data: **8 I 1732** (zeznanie Pożarowskiego) i **14 VII 1732** (zeznanie Błeszyńskiego). **3. Sarnów i Boguchwałowice w jednej transakcji.** Część wypłat z 17 000 złotych trafiła „na dobra Sarnów w Obecności JM Pani Brankowskiej“. To po raz pierwszy dokumentuje **związek finansowy między Sarnowem a Boguchwałowicami** w tym samym czasie, gdy Paweł Wąsowicz przenosi się z Rogoźnika do Sarnowa (1725–1732). Mechanizm nie jest jasny (spłata długu? wiano? dzierżawa?), ale geograficzna i czasowa zbieżność jest znacząca. **4. Sede vacante — ingrosacja po śmierci Szaniawskiego.** Dokument sporządzono w czasie wakatu na stolicy biskupiej krakowskiej, po śmierci bp. Szaniawskiego (zm. 1732). Oznacza to, że transakcja została uporządkowana prawnie już po śmierci biskupa, przez kręg jego współpracowników (Błeszyński, Pożarowski), którzy zadbali o udokumentowanie rozliczeń finansowych. **5. Suwert jako notariusz sede vacante.** Joannes Suwert, doktor obojga praw, scholastyk kielecki, kanonik sandomierski, proboszcz Pobiednika — ta sama osoba mogła być notariuszem przy innych aktach AKMK z tego okresu, co może pomóc identyfikować inne powiązane dokumenty przez ten sam charakter pisma lub formuły kancelaryjne. #### Aktualizacja tabeli chronologicznej (§1) | Data | Zdarzenie | Źródło | |---|---|---| | **8 I 1732** | **Franciszek Pożarowski, Dzierżawca Klucza Siewierskiego, potwierdza depozyt 3000 zł od Ewy de Brankowskiej na zakup Boguchwałowic** | AKMK Aadm 25 (§1.4 quater) | | **14 VII 1732** | **J.K. Błeszyński poświadcza wypłatę 17 000 zł na Boguchwałowice i Sarnów** | AKMK Aadm 25 (§1.4 quater) | --- ### 1.5. "Nobilis Josephus [Wąsowicz?]" w Sarnowie 1756 - nowa postać z rodu? W akcie chrztu Jana Bełzy (21 VI 1756, Sarnów, par. Będzin) jako chrzestny ojciec występuje **Nobilis Josephus** (paleograficznie nazwisko niepewne, prawdopodobnie **Wąsowicz**). Jeśli identyfikacja z Wsowiczem się potwierdzi, mamy **trzy możliwości**: **Trzy możliwe identyfikacje:** **(a) Józef = brat Pawła** - wg Żychlińskiego skarbnik dobrzyński, zmarły "bezdzietnie", ale sama postać mogła żyć w 1756 r. (miałby ok. 60 lat); pełnić funkcję chrzestnego nie wymaga dzieci. **Możliwe.** **(b) Józef = syn Pawła** - czyli **brat poszukiwanego Franciszka**. To by oznaczało, że Paweł i Judyta mieli **co najmniej czworo dzieci**: Mariannę Zuzannę (1719), **Judytę** (przed 1736 — zob. §1.2, akt 1 VIII 1736), Józefa (w 1756 dorosły, chrzestny) i Franciszka (ożeniony 1755-1757). **Czwarte kolejne falsyfikowanie Żychlińskiego o "bezdzietności" Pawła.** **(c) Józef = inny krewny** (kuzyn, bratanek z innej linii rodu). **Konsekwencja:** w pierwszej rundzie chrztów u sąsiadów (Bełzów) w Sarnowie 1756 Wsowiczowie występują jako **ustalona, znana rodzina** z lokalnej sieci. To **mocno utrzymuje hipotezę** o trwałej obecności rodu w Sarnowie (nie tylko jedna postać Pawła). **Sprzymierzone wystąpienie z Zuzanną Pożarowską** (kolejna nowa postać z tego rodu - zob. §3.3) ujawnia **wzorzec par chrzestnych Pożarowski-Wąsowicz specyficzny dla Sarnowa** (par. Będzin): | Rok | Dziecko (rodzice) | Miejsce | Para chrzestnych | |---|---|---|---| | **1 VIII 1736** | Jakub Ignacy Borowy (Józef Borowy × Katarzyna) | par. Będzin (Preczów); chrzestni *ex Sarnow* | **Stefan Bełza** + **Judyta Wąsowiczówna** | | **1756** | Jan Bełza (Józef Bełza × Agnieszka) | **Sarnów** | Józef [Wąsowicz?] + **Zuzanna Pożarowska** | | **1757** | córka bezim. Wąsowicz (Franciszek × Franciszka) | **Przeczyce** | Józef Gutkowski z Wojkowic + Agnes [N.] z Ujejścia | | **IX 1759** | **Tomasz** Wąsowicz (Franciszek × Franciszka) | **Przeczyce** | Antoni Zenlarski z Warczyna + Karolina Zenlarska z Warczyna | | **1762** | **Wincenty Józef** Wąsowicz (Franciszek × Franciszka) | **Sarnów** | Wojciech Krasucki + **Józefa Pożarowska** | **Geograficzna polaryzacja sieci chrzestnych.** Pojawia się wyraźny wzorzec **uzależniony od miejsca zamieszkania**, nie od osoby Franciszka: - **W Sarnowie (par. Będzin)** — przy chrztach dzieci sąsiadów (Borowych 1736, Bełzów 1756) i własnych dzieci Wąsowiczów (Wincenty 1762) — chrzestni zawsze rekrutują się z **wąskiego kręgu rodzin sarnowskich**: - **Bełza + Wąsowiczówna** (1736) — pokolenie rodziców; - **Józef [Wąsowicz?] + Zuzanna Pożarowska** (1756); - **Wojciech Krasucki + Józefa Pożarowska** (1762). Pożarowska (kobieta) pojawia się w 1756 i 1762, Wąsowiczówna w 1736 — **dwie różne rodziny dostarczają chrzestnych w zależności od dekady**, ale zawsze w obrębie tego samego klanu sarnowskiego. - **W Przeczycach (par. Wojkowice Kościelne)** — przy obu dzieciach Franciszka Wąsowicza (1757, 1759) — chrzestni są z **lokalnej sieci parafialnej** (Wojkowice, Ujejście, Warczyn), bez udziału ani Pożarowskich, ani Bełzów. To znaczy, że **sarnowska sieć chrzestnych** Wąsowicz-Bełza-Pożarowski-Krasucki była **związana z konkretną lokalizacją (Sarnów)** — środowiskiem, w którym od 1731 r. żył Paweł Dunin-Wąsowicz i w którym od ~1736 r. osiedlili się także Bełzowie. Po przeprowadzce do Sarnowa między IX 1759 a 1762 r. Franciszek Wąsowicz **wchodzi w gotową sieć chrzestnych sarnowskich** (lub dziedziczy ją po Pawle, jeśli jest jego synem). To dodatkowy argument na rzecz hipotezy o jego biologicznym pochodzeniu z linii sarnowskiej Dunin-Wąsowiczów (§8). --- ### 1.6. Akt 1757 r.: pierwsze dziecko Franciszka Wąsowicza — **córka bezimienna** z Przeczyce (martwe urodzenie?) ![1757, par. Wojkowice Kościelne — akt dotyczący bezimiennej córki Franciszka Wąsowicza i Franciszki z Bełzów z Przeczyce. Dziecko nie otrzymało imienia — prawdopodobnie martwe urodzenie lub zgon przed chrztem. Chrzestni: Józef Gutkowski z Wojkowic i Agnes [N.] z Ujejścia. Akt zapisał ks. Jan, wikariusz wojkowicki, z licencji proboszcza ks. Błażeja Mazurkiewicza.](grafiki/1757_chrzest_corka_bezimienna_wasowicz_przeczyce.png) **Transkrypcja łacińska (rekonstrukcja):** > *„Joannes Dnus Vicarius Woytkowicensis de licentia Parochi baptisavit > **filiam** G.G. Francisci Wąsowicz et Franciscae de villa **Preczyne**. > Patrini fuerunt G.G. **Josephus Guttkowski** de villa Wojtkowice > et G.G. **Agnes [N.]** de villa Uijszce.“* #### Ustalenia z aktu **1. Brak imienia dziecka.** W akcie występuje wyłącznie łacińskie *„filiam“* (biernik od *filia* = córka) — bez żadnego imienia własnego. W praktyce XVIII-wiecznej oznacza to, że dziecko **nie zostało ochrzczone uroczyście** (lub chrzciny nie doszły do skutku) — najprawdopodobniej **martwe urodzenie** bądź śmierć tuż przed udzieleniem sakramentu. Akt mógł pełnić funkcję wpisu pogrzebowego lub notaty o narodzinach bez nadania imienia. **2. Celebrans: ks. Jan, wikariusz wojkowicki** (*Joannes Dnus Vicarius Woytkowicensis*), działający *de licentia Parochi* (z licencją proboszcza). Proboszczem parafii Wojkowice Kościelne w l. 1743–1769 był **ks. Felix Błażej Mazurkiewicz** — to on udzielił licencji wikariuszowi Janowi na dopełnienie ceremonii w tym konkretnym przypadku. W akcie z września 1759 r. (§1.7) chrzest Tomasza odprawił już sam proboszcz Mazurkiewicz osobiście. **3. Rodzice de villa Przeczyce.** Franciszek i Franciszka są wzmiankowani jako mieszkańcy **Przeczyce** (par. Wojkowice Kościelne), nie Sarnowa. Oznacza to, że w 1757 r. **Franciszek nie mieszkał jeszcze w Sarnowie** (gdzie był Paweł Dunin-Wąsowicz). Przeniesienie do Sarnowa nastąpiło dopiero między wrześniem 1759 a 1762 r. (zob. §1.7 — w IX 1759 r. wciąż w Przeczycach). **4. Chrzestny: Józef Gutkowski z Wojkowic.** Szlachcic z Wojkowic Kościelnych (siedziba parafii). Rodzina Gutkowskich — „Gutowski z Tuliszwa“ pojawia się w tej samej parafii jako świadek ślubu 1766 r. (Mikołaj Gutowski z Tuliszwa). Chrzestny należy do **lokalnej sieci par. Wojkowice Kościelne**, nie do sieci Sarnów/Pożarowscy. Nie wykazuje bezpośrednich związków z rodą Wąsowicz ani Pożarowskich. **5. Chrzestna: Agnes [N.] z Ujejścia.** Ujejscie (Ujejśce) to wieś w par. Wojkowice Kościelne, bezpośrednio sąsiednia z Przeczycami. Nazwisko nieczytelne paleograficznie. Lokalna szlachcianka. #### Zestawienie chrzestnych dzieci Franciszka Wąsowicza (3 akty) | Rok | Dziecko | Parafia | Miejsce | Chrzestny ojciec | Chrzestna matka | |---|---|---|---|---|---| | **1757** | **córka bezim.** (†?) | Wojkowice Kościelne | **Przeczyce** | Józef Gutkowski z Wojkowic | Agnes [N.] z Ujejścia | | **IX 1759** | **Tomasz** | Wojkowice Kościelne | **Przeczyce** | Antoni Zenlarski z Warczyna | Karolina Zenlarska z Warczyna | | **1762** | **Wincenty Józef** | Będzin | **Sarnów** | Wojciech Krasucki | Józefa Pożarowska | **Kontrast sięci społecznych.** W 1757 r. chrzestnymi są osoby z **bezpośredniego otoczenia parafialnego** (Wojkowice, Ujejście). W 1759 r. chrzestni to małżeństwo Zenlarskich z Warczyna — znowu sieć lokalna Przeczyce/Wojkowice. Dopiero w 1762 r. pojawiają się **Józefa Pożarowska** i Wojciech Krasucki — sieć Sarnów/siewierska. Zmiana ta zbiega się z **przeprowadzką do Sarnowa między IX 1759 a 1762 r.** --- ### 1.7. Akt chrztu wrzesień 1759 r.: **Tomasz Wąsowicz** z Przeczyce ![Wrzesień 1759, par. Wojkowice Kościelne — chrzest **Tomasza**, syna Franciszka Wąsowicza i Franciszki z Bełzów z Przeczyce. Chrzestni: Antoni Zenlarski i Karolina Zenlarska z Warczyna. Akt nr 9, podpisany przez ks. Błażeja Mazurkiewicza (*Felix Blasius Mazurkicius Curatus*).](grafiki/1759_chrzest_tomasz_wasowicz_przeczyce.png) **Transkrypcja łacińska (rekonstrukcja):** > *„[Die ut] Supra baptisavi **Filium Thomam** Generosi Francisci Wąsowicz > et Franciscae de villa **Przeczyce**. Et Patrini fuerunt **Generosus > Antonius Zenlarski** et **Generosa Carolina Zenlarska** Tenulary > de villa **Warczyn**.“* **Podpis celebransa:** *Felix Blasius Mazurkicius Curatus* — ks. Felix Błażej Mazurkiewicz, proboszcz par. Wojkowice Kościelne (1743–1769), tym razem chrzczący osobiście (jako *Curatus* = proboszcz). W akcie z 1757 r. (§1.6) ceremonię dopełniał wikariusz Jan z jego licencji. #### Ustalenia z aktu **1. Tomasz — syn, imię nadane.** *Filium Thomam* (biernik od *Thomas*) — chłopiec, pierwsze żywe i ochrzczone dziecko Franciszka i Franciszki. Imię Tomasz nie pojawia się w znanych liniach Wąsowiczów ani Pożarowskich; brak wyraźnego patrona rodzinnego w tym wyborze. **2. Rodzice wciąż w Przeczycach.** Dwa lata po martwym urodzeniu córki (1757) Franciszek z rodziną nadal mieszka w **Przeczycach** — przeniesienie do Sarnowa jest wciąż przed nimi. **3. Chrzestni: małżeństwo Zenlarskich z Warczyna.** Para chrześcijna to **mąż i żona z tej samej wsi** (Warczyn), co jest mniej typowe niż łączenie dwóch osób z różnych rodzin. Oznacza to bliskie, ustalone stosunki między rodzinami Wąsowicz a Zenlarskich. **4. Warczyn — identyfikacja wsi.** Warczyn (w źródle: *Warczyn*, w sąsiednich aktach możliwie *Wareczyn*) to wieś w pobliżu Przeczyce / Wojkowice Kościelne. Wymaga weryfikacji kartograficznej (mapa Miega z ok. 1780 lub mapa topograficzna). Możliwe alternatywne brzmienia: Warcinów, Warcino, Warcza. Pożyteczne porównanie z mapą *Mappa Szczegulna Woiewodztwa Krakowskiego i Xięstwa Siewierskiego z 1792 r.* (§2). **5. Zenlar(s)cy — nowa rodzina w sieci Franciszka.** Nie są notowani w herbarzach (Boniecki, Żychliński, Polaczkówna) ani w bazie Minakowskiego. Prawdopodobnie drobna szlachta lub zamieszkała na prawach tenutariuszy w par. Wojkowice Kościelne. Tytuł *Generosus/Generosa* wskazuje na szlacheckie pochodzenie. Tytuł *Tenulary* (od *tenutarius* = dzierżawca/tenutariusz) sugeruje, że Antoni Zenlarski był **tenutariuszem** w Warczynie — dzierżawcą dóbr, nie dziedzicem. #### Nota o *Tenulary* Słowo *„Tenulary“* w akcie chrzcielnym to zlatynizowana forma polskiego *tenutariusz* (dzierżawca, często w dobrach kościelnych lub królewskich). Występuje także przy Pożarowskich: **Franciszek Pożarowski** był w 1732 r. *Dzierżawcą Klucza Siewierskiego* (zob. §1.4 quater). Obecność tego samego tytułu przy Zenlarskich może wskazywać, że Warczyn należał również do dóbr biskupich (klucz siewierski lub bodzentyński), a Zenlar(s)cy byli ich dzierżawcami — tak jak Wąsowiczowie i Pożarowscy w swoich dobrach. #### Aktualizacja chronologii dzieci Franciszka Wąsowicza | Rok | Dziecko | Parafia | Miejsce zamieszkania | Chrzestny | Chrzestna | |---|---|---|---|---|---| | **1757** | córka bezim. (†?) | Wojkowice Kościelne | Przeczyce | Józef Gutkowski z Wojkowic | Agnes [N.] z Ujejścia | | **IX 1759** | **Tomasz** | Wojkowice Kościelne | Przeczyce | **Antoni Zenlarski z Warczyna** | **Karolina Zenlarska z Warczyna** | | **1762** | **Wincenty Józef** | Będzin | Sarnów | Wojciech Krasucki | Józefa Pożarowska | #### Nota: ks. Józef Bełza (1654) — historyczne korzenie Bełzów w tej parafii W 1654 r. proboszczem parafii Wojkowice Kościelne był **ks. Józef Bełza** (Towarzystwo Genealogiczne Ziemi Częstochowskiej, *Proboszczowie parafii Wojkowice Kościelne*). Imię i nazwisko jednoznacznie identyfikuje go jako członka tego samego rodu co Franciszka Bełzanka (ur. 1728), żona poszukiwanego Franciszka Wąsowicza. Bełzowie mieli zatem związki z tą parafiią od co najmniej stu lat przed chrztami dzieci Franciszka Wąsowicza. Wybor Przeczyce (par. Wojkowice Kościelne) na pierwsze miejsce zamieszkania młodego małżeństwa może być echem tej historycznej więzi rodziny Bełza z tą parafiią. --- ### 1.8. Akt chrztu 1762 r.: **Wincenty Józef Wąsowicz** z Sarnowa ![1762, par. Będzin, wieś Sarnów — chrzest **Wincentego Józefa**, syna Franciszka Wąsowicza i Franciszki (imię częściowo nieczytelne, widoczne jedynie „Fr…“). Chrzestni: Adalbertus Crasuski (Wojciech Krasucki) i Josepha Pożarowska virgo. Celebrans: ks. Michał Kwiatkowski, prepozyt będziński.](grafiki/1762_chrzest_wincenty_wasowicz_sarnow.png) **Transkrypcja łacińska (rekonstrukcja):** > *„Ego Michael Kwiatkowski Praep[ositus] Bend[zinensis] baptisavi > [bino] Filium **Vincentium Josephum** G[enerosi] Francisci Wąsowicz > et **Fr**[anciscae] coniugum. Patrini fuerunt > **Adalbertus Crasuski** et **Josepha Pożarowska virgo**.“* #### Ustalenia z aktu **1. Dwa imiona: Wincenty Józef.** Akt wymienia dwa imiona chrzczonego: *Vincentium Josephum*. To jedno dziecko z podwójnym imieniem, nie bliźnięta. Imię **Wincenty** odpowiada św. Wincentemu (wspomnienie 22 I), **Józef** — św. Józefowi (wspomnienie 19 III). Podwójne imiona są typowe dla XVIII w., gdy chrzciny odbywały się w innym dniu niż narodziny. **2. Celebrans: ks. Michał Kwiatkowski, prepozyt będziński.** *Praepositus Bendovicensis/Bencoviciensis* — ta sama osoba, która w 1756 r. dopełniła chrzest Jana Bełzy w Sarnowie (zob. §3.1.2). Prepozyt będziński obsługiwał kapłańsko Sarnów (wieś w par. Będzin) bezpośrednio. **3. Imię matki nieczytelne — widoczne „Fr…“.** Karta jest poszarpana w miejscu imienia matki; ocalało jedynie „Fr…“, co odpowiada **Franciscae** (Franciszki), potwierdzając tożsamość matki z aktami z 1757 i 1759 r. **4. Chrzestny: Adalbertus Crasuski = Wojciech Krasucki.** Zapis łaciński *Crasuski* to zlatynizowany zapis polskiego **Krasucki** (lub Krasuski). Rodzina Krasuckich h. Nowina — *z Krasów Krasuski* (zob. §3.4). Wojciech Krasucki należy do sieci siewierskiej, nieznanej z par. Wojkowice Kościelne — to kolejny dowód integracji Franciszka z lokalną siatką Wąsowicz/Pożarowski po przeprowadzce do Sarnowa. **5. Chrzestna: Josepha Pożarowska virgo.** Józefa Pożarowska — córka Franciszka Pożarowskiego miecznika siewierskiego — wymieniona wprost jako **virgo** (panna, niezamężna). W 1762 r. miała ok. 20–30 lat. Później wychodziła za Jana Giedzińskiego, następnie (1793) za Jana Kantego Grabińskiego. **6. Imię Józef a „Nobilis Josephus“ z 1756 r.** Drugie imię dziecka *Józef* mogło być nadane na cześć **Nobilis Josephusa Wąsowicza** z aktu chrztu Jana Bełzy (21 VI 1756, Sarnów, §1.5) — starszego krewnego rodu (syna Pawła lub brata), który w 1756 r. był już dorosłym mężczyzną. Zwyczaj nadawania dzieciom imion po krewnych bądź chrzestnych jest dobrze poświadczony w tej epoce. #### Aktualizacja chronologii dzieci Franciszka Wąsowicza | Rok | Dziecko | Parafia | Miejsce | Chrzestny | Chrzestna | |---|---|---|---|---|---| | **1757** | córka bezim. (†?) | Wojkowice Kościelne | Przeczyce | Józef Gutkowski z Wojkowic | Agnes [N.] z Ujejścia | | **IX 1759** | **Tomasz** | Wojkowice Kościelne | Przeczyce | Antoni Zenlarski z Warczyna | Karolina Zenlarska z Warczyna | | **1762** | **Wincenty Józef** | Będzin | Sarnów | Wojciech Krasucki (*Crasuski*) | Józefa Pożarowska virgo | --- ### 1.9. Akt zgonu 1766 r.: **Paweł Dunin-Wąsowicz** — śmierć w Sarnowie, pogrzeb w Będzinie ![1766, par. Będzin, wieś Sarnów — akt zgonu Generosus Paulus Wąsowicz, zaopatrzonego sakramentami, pochowanego na cmentarzu kościoła będzińskiego. Księga metrykalna par. Będzin.](grafiki/1766_zgon_pawla_wasowicza_sarnow.png) **Transkrypcja łacińska:** > *Sarnow* > > *d[ie] 12. 9bris G[enerosus] **Paulus Wąsowicz** > munitus Sacramentis obiit, > sepultus est in Coemeterio Ecclesiae > **Będzinensis**“* **Tłumaczenie:** *Dnia 12 listopada Szlachetny Paweł Wąsowicz, zaopatrzony sakramentami, umarł i pochowany został na cmentarzu Kościoła Będzińskiego.* **Źródło:** Księga metrykalna parafii Będzin, rejestr zmarłych („in Cimeterio Ecclesiae Bendvicensis“ — sekcja zachowana w nagłówku kolumny), 1766. FamilySearch (lub orygi nał w APP lub AP Katowice). #### Ustalenia z aktu **1. Potwierdzenie daty śmierci: 12 listopada 1766 r.** Akt podaje datę z dokładnością do dnia: **d[ie] 12. 9bris** = *die 12 Novembris* = **12 listopada 1766 r.** Skrót *9bris* pochodzi od łacińskiej nazwy *Novembris* (dziewiąty miesiąc starorzymskiego roku, stąd skrót „9“ przed *bris*). **2. Predykat *Generosus*.** Paweł tytułowany jest dwukrotnie *G[enerosi]* (genetivus od *Generosus* = Szlachetny) — formuła standardowa dla szlachty w XVIII-wiecznych metrykach krakowskich. To spójne z tytułem *Generosus Dominus* używanym konsekwentnie w jego wcześniejszych wystąpieniach (m.in. akt chrzcielny z 1725 r., par. Siewierz — zob. §2.1.1). **3. *Munitus Sacramentis* — śmierć przygotowana.** Formuła *munitus Sacramentis* (zaopatrzony sakramentami) oznacza, że Paweł przed śmiercią przyjął ostatnie namaszczenie, eucharystię i być może spowiedź. Śmierć nie była nagła; oznacza to również, że duszpasterz dotarł na czas — co w przypadku wsi Sarnów obsługiwanej przez prepozyta będzińskiego nie nastręczało trudności geograficznych. **4. Pochowany *in Cimeterio Ecclesiae Bendinensis*.** Paweł pochowany został na **cmentarzu przy kościele parafialnym w Będzinie** — nie na cmentarzu przykościelnym w Siewierzu ani w Siemonii (do której parafii należał Rogoźnik, gdzie Paweł przebywał do ok. 1725–1732 r.). Potwierdzają to wszystkie poprzednie akty: od lat 30. XVIII w. Paweł związany był z Sarnowem, należącym do parafii Będzin, i jej kościół stał się jego ostatnim miejscem pochówku. **5. Nagłówek kolumny — nota o Cimeterio.** Tekst zaczyna się od fragmentu nagłówka *[in] Cimeterio Eccles[iae] Bend[inensis]*, widocznego u góry skanu. W księgach metrykalnych XVIII w. rejestry zgonów często były organizowane nie chronologicznie, lecz **topograficznie** — osobno dla kościoła, osobno dla cmentarza. Nagłówek ten potwierdza, że Paweł został pochowany na samym **cmentarzu** (poza murami kościoła), a nie w kaplicy lub krypcie. **6. Implikacje dla głównej hipotezy.** Paweł Dunin-Wąsowicz umiera w **1766 r. w Sarnowie** — tej samej wsi, w której w **1762 r. urodził się Wincenty Józef Wąsowicz**, syn poszukiwanego Franciszka (zob. §1.8). Współegzystencja obu postaci w Sarnowie 1762–1766 wzmacnia hipotezę o synostwie Franciszka po Pawle: ojciec i syn mieszkali razem lub w bezpośrednim sąsiedztwie przez ostatnie lata życia Pawła. Brak jakiegokolwiek wzmankowanego potomka przy śmierci Pawła mógłby tłumaczyć, dlaczego Żychliński — bazujący na źródłach wtórnych — napisał „zmarł bezpotomnie“: ewentualny syn Franciszek nosił swe własne życie i nie był odnotowany przy ojcu w źrodałach herbarzowych. #### Aktualizacja chronologii Pawła Dunin-Wąsowicza | Rok | Fakt | Źródło | |---|---|---| | 1719 | chrzest Marianny Zuzanny; Paweł z żoną Judytą, *de Rogoźnik* | par. Siemonia | | 1725 | chrzestny Józefa Jana Antoszowicza; **„de Rogoźnik“** | par. Siewierz (AKMK) | | ok. 1726–1730 | zbycie Rogoznika, przeprowadzka do Sarnowa | wnioskowane | | 1 VIII 1736 | córka **Judyta Wąsowiczówna** jako chrzestna *ex Sarnow* | par. Będzin (Preczów) | | ok. 1731–1732 | Paweł **„z Sarnowa“**; Pożarowski i Regina Wąsowiczowa *de Boguchwałowic* | par. Siewierz | | 1747 | Paweł i Judyta razem jako świadkowie | par. Siewierz | | **12 XI 1766** | **Paweł umiera w Sarnowie, pochowany *in Coemeterio Ecclesiae Będzinensis*** | **par. Będzin (niniejszy akt)** | --- ### 1.10. Akt ślubu 1784 r.: **Franciszek Wąsowicz (wdowiec) × Agnieszka Płazowska (wdowa)** — Będzin ![1784, par. Będzin, wpis nr 8 — drugi ślub **Wąsowicza** *viduum Nobilem* (bez imienia!) z **Agnieszką Płazowską** *viduam*; świadkowie: Ignacy Sierkowski i Feliks Masłowski. Księga metrykalna par. Będzin.](grafiki/1784_slub_wasowicz_plazowska_bedzin.png) **Transkrypcja łacińska:** > *Bendzin* > > *8. Ego qui supra Praepositus > confirmavi Matrimonium inter > **viduum Wąsowicz Nobilem** > et **Agnetem Płazowsk[am] viduam** > servatis servandis. Testes fu[ere] > **Ignatius Sierkowski** et > **Felix Masłowski** aliiq[ue] plurimi.* **Tłumaczenie:** *Będzin. 8. Ja, wyżej [wymieniony] Prepozyt, potwierdzam małżeństwo między **wdowcem Wąsowiczem** Szlachetnym a **Agnieszką Płazowską wdową**, po zachowaniu tego, co należało zachować. Świadkami byli Ignacy Sierkowski i Feliks Masłowski oraz liczni inni.* **Źródło:** Księga metrykalna ślubów, par. Będzin, 1784, wpis nr 8. #### Ustalenia z aktu **1. Franciszek Wąsowicz wdowcem w 1784 r.** Określenie *viduum* (wdowiec) jednoznacznie oznacza, że **Franciszka z Bełzów (ur. 1728) zmarła między 1762 a 1784 r.** Dokładna data jej śmierci jest nieznana; poszukiwanie aktu jej zgonu w księgach par. Będzin lub par. Wojkowice Kościelne z lat 1763–1783 pozostaje otwartym zadaniem. **2. Luka 1762–1784 — 22 lata bez źródeł.** Ostatnim pewnym śladem Franciszka Wąsowicza przed tym aktem jest **chrzest Wincentego Józefa** (1762, Sarnów, par. Będzin). Przez 22 lata nie mamy dotychczas żadnego aktu metrykalnego związanego bezpośrednio z Franciszkiem lub jego rodziną. Poszukiwania w księgach par. Będzin i Wojkowice Kościelne z lat 1762–1784 mogą tę lukę wypełnić. **3. Agnieszka Płazowska — również wdowa.** Oblubienica określona jest jako *vidua* (wdowa) — co oznacza, że Płazowska to **nazwisko po poprzednim mężu**, nie panieńskie. Jej nazwisko panieńskie i tożsamość pierwszego męża są nieznane z niniejszego aktu. Rodzina Płazowskich (Plazowski/Płazowski) wymaga identyfikacji w kontekście siewierskim lub będzińskim. **4. Prepozyt jako celebrans.** Formuła *ego qui supra Praepositus* wskazuje, że ślub zawarty był przez **prepozyta będzińskiego** — tą samą godność pełnił w l. 1756–1762 ks. **Michał Kwiatkowski** (który chrzcil Wincentego Józefa w 1762 r. i Jana Bełzę w 1756 r.). W 1784 r. prepozytem był prawdopodobnie inny ksiądz (imię widoczne na poprzednim wpisie strony, poza zeskanowanym fragmentem). **5. Świadkowie: Sierkowski i Masłowski.** Są to postacie nieodnotowane dotąd w naszej sieci genealogicznej. Ignacy Sierkowski i Feliks Masłowski należą prawdopodobnie do lokalnego środowiska szlacheckiego par. Będzin lub do sieci społecznej drugiej żony (Płazowskiej). Ich identyfikacja może rzucić światło na jej pochodzenie. **6. ⚠ Kluczowa uwaga: w akcie *nie ma* imienia oblubieńca.** Pisarz zanotował wyłącznie *viduum Wąsowicz Nobilem* — **nazwisko bez imienia**. Identyfikacja wdowca-Wąsowicza z 1784 r. jako **Franciszka** opiera się nie na tym akcie samym w sobie, lecz na późniejszym łańcuchu źródeł: > > a) akt chrzcielny z **19 VII 1795 r.** (§1.11), w którym *Agnes Wąsowiczowa de Czeladź* — **wdowa po Franciszku** — pojawia się jako chrzestna wnuczki Wincentego; > b) akt zgonu z **2 V 1795 r.** (§1.12), w którym *Generosus D[omi]nus Wąsowicz* (również bez imienia!) umiera w Czeladzi w wieku *circiter* 75 lat, pozostawiając wdowę Agnieszkę. > > Identyfikacja jest zatem **pośrednia** — uzyskana przez rekonstrukcję sieci: wdowiec Wąsowicz 1784 = mąż Agnieszki = Franciszek Wąsowicz Senior z Sarnowa = zmarły w Czeladzi 1795 (~75 lat = ur. ok. 1720). Sam akt 1784 wymaga uczciwego sygnalizowania tej luki w identyfikacji. Powtarzające się pominięcie imienia w 1784 i 1795 r. może wskazywać, że pisarze parafii będzińskiej/czeladzkiej traktowali Franciszka jako postać znajomą („ten Wąsowicz“) — albo, w innym scenariuszu, jako przybysza, którego pełne *praenomen* nie utrwaliło się w lokalnej pamięci. **7. Implikacje dla głównej hipotezy.** Franciszek Wąsowicz żyjacy i aktywny w 1784 r. (zawarcie ślubu wymaga zdolności prawnej) miałby wtedy ok. **64 lata** (jeśli ur. ok. 1720, jak wynika z aktu zgonu §1.12), co jest biologicznie i prawnie w pełni możliwe — wdowiec w tym wieku poszukujący towarzyszki na ostatnie lata to typowy XVIII-wieczny wzorzec. Drugie małżeństwo wskazuje, że przeżył śmierć Pawła (†12 XI 1766) o co najmniej 18 lat. #### Chronologia Franciszka Wąsowicza — aktualizacja | Rok | Fakt | Źródło | |---|---|---| | ok. 1725–1737 | szacunkowe urodziny Franciszka | wnioskowane | | między 1755 a 1757 | ślub 1. z Franciszką z Bełzów (ur. 1728) | wnioskowane | | **1757** | córka bezimienna (†?), Przeczyce | par. Wojkowice Kościelne | | **IX 1759** | syn Tomasz, Przeczyce | par. Wojkowice Kościelne | | **1762** | syn Wincenty Józef, Sarnów | par. Będzin | | **1762–1784** | **luka w źródłach** (22 lata) | — | | między 1762 a 1784 | śmierć Franciszki z Bełzów | nieustalona | | **1784** | **ślub 2. z Agnieszką Płazowską (wdową), Będzin, wpis nr 8** | **par. Będzin (niniejszy akt)** | | **19 VII 1795** | Agnes Wąsowiczowa *de Czeladź* (wdowa) jako chrzestna wnuczki Małgorzaty | par. Będzin | | **2 V 1795** | **zgon w Czeladzi**, wiek *circiter* 75 lat; poch. 4 V 1795 | par. Czeladź | *Franciszek przeżył swojego ojca Pawła (†12 XI 1766) o ok. 29 lat.* --- ### 1.11. Akt chrztu **19 VII 1795 r.**: **Małgorzata Wąsowicz** — córka **Wincentego Wąsowicza**, chrzestna *Agnes Wąsowiczowa de Czeladź* ![19 VII 1795, par. Będzin — chrzciny **Małgorzaty**, córki **Wincentego Wąsowicza** i jego żony **Małgorzaty Salomonówny**. Chrzestna (zaznaczona czerwonym kołem): ***Generosa* Agnes Wąsowiczowa de Czeladź** — wdowa po Franciszku Wąsowiczu (†2 V 1795), macocha Wincentego, niespełna 3 miesiące po śmierci męża. Par. Będzin.](grafiki/1795_chrzest_malgorzata_wasowicz_bedzin.png) **Kluczowe dane z aktu:** - **Dziecko:** Małgorzata [Wąsowicz] - **Rodzice:** **Wincenty Wąsowicz** i jego żona **Małgorzata Salomonówna** (ślub 7 IX 1788, zob. §1.13) - **Chrzestna (zaznaczona):** ***G[enerosa] Agnes Wąsowiczowa de Czeladź*** - **Celebrans:** ks. **Stefan Rokossowski**, kanonik katedry chełmskiej, prepozyt będziński - **Data / parafia:** **19 lipca 1795**, par. Będzin #### Ustalenia z aktu **1. Mechanizm identyfikacji Wdowca-Wąsowicza z 1784 r. jako Franciszka.** Akt ślubu z 1784 r. nie podaje imienia pana młodego — jest wyłącznie *Wąsowicz*. Ogniwem łączącym jest właśnie ten akt: Agnes Wąsowiczowa występuje jako chrzestna przy chrzcie **wnuczki Franciszka** (córki jego syna Wincentego). To relacja **macocha – pasierb**: Agnieszka jest nową żoną Franciszka, a Wincenty jego synem z pierwszego małżeństwa — Agnieszka jest wdową po Franciszku od 2 V 1795 r., lecz wciąż traktowana jako pełnoprawny członek rodziny — w lipcu 1795 r. naturalnie pełni rolę chrzestnej przy chrzcinie jego wnuczki. **2. Wincenty Wąsowicz żywy i ojcem w 1795 r.** Wincenty Józef Wąsowicz, urodzony w 1762 r. w Sarnowie (zob. §1.8), ma w lipcu 1795 r. ok. **33 lata**. Po ślubie z Małgorzatą Salomonówną (7 IX 1788) doczekali się córki Małgorzaty — po 7 latach małżeństwa. Możliwe, że mieli wcześniejsze dzieci, których akt dotąd nie odnaleziono. **3. Imię córki po matce.** Córka otrzymała imię **Małgorzata** — to samo co matki, Małgorzaty Salomonówny (poślubionej przez Wincentego 7 IX 1788, §1.13). Klasyczna osiemnastowieczna praktyka nadawania imienia matki córce. **4. Agnes Wąsowiczowa *de Czeladź*.** Agnieszka Płazowska po ślubie z Wąsowiczem (1784) występuje już pod nazwiskiem męża. Predykat ***de Czeladź*** oznacza, że Franciszek i Agnieszka zamieszkali w **Czeladzi** — mieście królewskim ok. 5 km na wschód od Będzina, na granicy księstwa siewierskiego i województwa krakowskiego. To nowa lokalizacja rodu po 1784 r. (poprzednia: Sarnów → par. Będzin). **5. Celebrans: ks. Stefan Rokossowski.** Kanonik katedry chełmskiej, prepozyt będziński — następca ks. Michała Kwiatkowskiego (prepozyta 1756–1762, chrzciciela Wincentego Józefa). Ciągłość instytucjonalna parafii będzińskiej jako centrum aktów rodu Wąsowicz 1756–1795. #### Aktualizacja chronologii Franciszka Wąsowicza | Rok | Fakt | Źródło | |---|---|---| | **1784** | ślub 2. z Agnieszką Płazowską; par. Będzin, wpis nr 8 (*viduum Wąsowicz*) | par. Będzin | | **19 VII 1795** | Agnes Wąsowiczowa *de Czeladź* (wdowa) jako chrzestna wnuczki Małgorzaty | par. Będzin | | po 1795 | dalsze losy nieznane | — | #### Otwarte pytania 1. **Kiedy zmarła Franciszka z Bełzów** (1. żona Franciszka)? Par. Będzin i Wojkowice Kościelne, lata 1763–1783. 2. **Nazwisko panieńskie żony Wincentego** — znane z aktu ślubu 1788: **Małgorzata Salomonówna** (córka Salomona [N.]). 3. **Dalsze dzieci Wincentego × Salomonówny** — księgi par. Będzin, Czeladź, Siewierz po 1795. - **✅ CZĘŚCIOWO ROZWIĄZANE 21 VI 2026 (od Pana Kamre):** najstarszym dzieckiem tej pary był **Jan Nepomucen Dunin-Wąsowicz** (ur. 30 VIII 1789 w Pogoni par. Będzin) — mąż Agnieszki z Kosińskich, posesor sołectwa w Strzegomiu, ekonom w Galicji Zach. i Król. Polskim, ojciec sześciorga dzieci. Pełna biografia: zob. folder **`soltysowo-strzegom-1848/`** (zwłaszcza `dzieci-Jana-i-Agnieszki.md` — sekcja „Pochodzenie Jana Nepomucena”). To bezpośrednie połączenie linii siewiersko-będzińskiej z linią strzegomską. - Drugim znanym dzieckiem jest **Małgorzata Wąsowiczówna** (ochrz. 19 VII 1795 par. Będzin — zob. § 1.12 i § 1.13 wyżej). - Trzecim znanym dzieckiem (przez pośrednie wskazówki) jest najpewniej **Kazimierz Wąsowicz**, późniejszy budowniczy powiatu opatowskiego, protektor swojego bratanka Józefa Maksymiliana (od 1843 r.). Brak bezpośredniego aktu, ale logika (Józef nazywa go „stryjem” → brat Jana → syn Wincentego). - Pozostaje otwarta kwestia czwartego/piątego/szustego dziecka — księgi par. Będzin, Czeladź, Siewierz 1789–1820 do dalszej kwerendy. 4. **Kim był pierwszy mąż Agnieszki Płazowskiej** (zmarły przed 1784)? 5. **Tomasz Wąsowicz** (ur. 1759 Przeczyce) — ślad urywa się; dalsze losy nieznane. --- ### 1.12. Akt zgonu 1795 r.: ***Generosus Dominus Wąsowicz*** — śmierć w Czeladzi, wiek ok. 75 lat ![1795, par. Czeladź — akt zgonu: *Generosus Dominus Wąsowicz*, wiek ok. 75 lat, zaopatrzony sakramentami, zmarł 2 maja, pochowany 4 maja. Brak imienia — jak w aktach z 1784 r.](grafiki/1795_zgon_wasowicz_czeladz.png) **Transkrypcja łacińska:** > *Czeladź. 4 Maji sepultus est **Generosus Dnus Wąsowicz** > annor[um] aetatis suae **circiter 75** > Sacramentis provisus qui obiit **die 2 Maji**.* **Tłumaczenie:** *4 maja pochowany został Urodzony Pan Wąsowicz, mający lat swoich około 75, zaopatrzony sakramentami, który zmarł dnia 2 maja.* **Źródło:** Księga metrykalna zgonów, par. Czeladź, 1795. #### Ustalenia z aktu **1. Data śmierci: 2 maja 1795 r., pochówek: 4 maja 1795 r.** Dwa dni między śmiercią a pogrzebem to czas typowy dla epoki. *Sacramentis provisus* — tak jak przy zgonie Pawła (12 XI 1766) — potwierdza śmierć przewidzianą, nie nagłą. **2. Wiek około 75 lat → szacunkowy rok urodzenia ok. 1720.** Formuła *circiter* (około) oznacza, że ksiądz podał wiek z pamięci lub relacji rodziny, nie z metryki. Rok urodzenia ~1720 jest w pełnej zgodzie z całą chronologią: | Rok | Wiek (~1720) | Wydarzenie | |---|---|---| | ~1720 | urodziny | szacunkowe | | 1757 | ~37 lat | pierwsze dziecko (córka bezimienna, Przeczyce) | | 1759 | ~39 lat | syn Tomasz (Przeczyce) | | 1762 | ~42 lata | syn Wincenty Józef (Sarnów) | | 1784 | ~64 lata | drugi ślub z Agnieszką Płazowską (Będzin) | | 1795 | ~75 lat | zgon w Czeladzi | **3. Brak imienia — wzorzec konsekwentny.** Oba akty końca życia notują tego Wąsowicza bez imienia: - **1784** ślub: *viduum Wąsowicz Nobilem* (bez imienia) - **1795** zgon: *Generosus Dnus Wąsowicz* (bez imienia) Możliwym wyjaśnieniem jest celowe pomijanie imienia jako element **traktowania z lekceważeniem**: w Czeladzi Wąsowicz był osobą przybyłą (z Sarnowa, księstwo siewierskie) i nie musiał być znany miejscowym duchownym z imienia. Praktyka ta, opisywana w literaturze genealogicznej, występuje zwłaszcza wobec osób zubożałych lub pozbawionych stałego miejsca w lokalnej hierarchii społecznej. Tytuł *Generosus Dominus* został zachowany, ale imię własne pominięte. **4. Czeladź jako ostatnie miejsce zamieszkania.** Potwierdza to akt z 19 VII 1795 r. (Agnes Wąsowiczowa *de Czeladź*) — Franciszek i Agnieszka zamieszkali w Czeladzi po 1784 r. i tam Wąsowicz zakończył życie. **5. Identyfikacja jako Franciszek Wąsowicz — podsumowanie dowodów.** Identyfikacja *Generosus Dnus Wąsowicz* † 1795 Czeladź z **Franciszkiem Wąsowiczem** (mężem Franciszki z Bełzów, ojcem Tomasza i Wincentego) opiera się na zbiorze przesłanek: | Przesłanka | Treść | |---|---| | **Miejscowość** | Czeladź — potwierdzona przez *de Czeladź* 1795 | | **Wiek** | ~75 lat w 1795 → ur. ~1720 — spójne z całą chronologią | | **Status** | *Generosus* = szlachcic, konsekwentnie przez całe życie | | **Brak imienia** | ten sam wzorzec co w akcie ślubu 1784 | | **Łańcuch aktowy** | Sarnów 1762 → Będzin 1784 → Czeladź 1795 (chrzest wnuczki + zgon) | | **Brak konkurenta** | żaden inny szlachcic Wąsowicz-wdowiec nie jest notowany w par. Będzin/Czeladź | Identyfikacja jest **wysoce prawdopodobna**, choć nie stuprocentowo pewna wobec braku imienia własnego. --- ### 1.13. Akt ślubu 1788 r.: **Wincenty Wąsowicz × Małgorzata Salomonówna** — Będzin, 7 września ![1788, par. Będzin, wrzesień, wpis nr 7 — ślub *G[enerosus] D[ominus] Vincentius Wąsowicz* z *G[enerosa] D[omina] Margaritha Salomonowna virgo*; po trzech zapowiedziach, bez przeszkód; świadkowie: G. D. Rokossowski i Josephus Pawecki. Par. Będzin.](grafiki/1788_slub_wincenty_wasowicz_malgorzata_salomonowna_bedzin.png) **Transkrypcja łacińska:** > *September. 7. [Perillustris] Praepositus Loci Curatus > Benedixit Matrimonium inter > **Iuvenes G[enerosus] D[ominus] Vincentium Wąsowicz** > et **G[enerosam] Dominam Margaritham Salomonowną** > **virginem**, > praemissis tribus bannis coram Populo > ad divina congregato, nullo obstante > impedimento Canonico, > presentibus Testibus G[eneroso] D[omino] > **Rokossowski** praetunc [Praeposito] Loci, > M[agnificus?] id **Josepho Pawecki** > ac Ceteris.* **Tłumaczenie:** *Wrzesień. 7. Przeswietny Prepozyt, proboszcz miejscowy, poblogosławił małżeństwo między młodzieńcem Wielmoznym Panem Wincentym Wąsowiczem a Wielmozną Panią Małgorzatą Salomonówną, panną, po ogloszonej trzykrotnej zapowiedzi publicznie, bez żadnej przeszkódy kanonicznej, w obecności swiadków Wielmoznego Pana Rokossowskiego, wówczasowego proboszcza miejscowego, i Józefa Paweckiego i innych.* #### Ustalenia z aktu **1. Wincenty Wąsowicz — *iuvenes*, nie wdowiec.** Akt określa parę jako *iuvenes* (młodzieniec/młodzi ludzie) bez terminu *viduus* (wdowiec), a Małgorzata jest expressly *virgo* (panna). Wincenty Józef Wąsowicz (ur. 1762 Sarnów) ma w dniu ślubu ok. **26 lat** — wiek w pełni odpowiadający określeniu *iuvenis*. **2. Małgorzata Salomonówna — nazwisko patronimiczne.** Forma *Salomonowna* (albo *Salomonówna*) to sufix *-ówna* = córka Salomona. Ojciec panny młodej miał imię **Salomon** — imię rzadkie w XVIII-wiecznej Polsce szlacheckiej, częstsze na Kresach lub wśród rodzin spolonizowanych. Tytuł *Generosa Domina* potwierdza szlacheckie lub przynajmniej honorowe pochodzenie. Rodzice Małgorzaty nie są wymienieni wprost w akcie. **3. Świadek Rokossowski — proboszcz miejscowy.** W akcie Rokossowski określony jest jako *praetunc[to] Rectore Loci* („wówczasowy rektor/proboszcz miejscowy“). Ślub błogosławił natomiast *Perillustris Praepositus Loci Curatus* (przeswietny prepozyt), który był przełożonym Rokossowskiego. Możliwe, że Rokossowski pełnił obowiązki proboszcza parafii, a prepozyt (tytułarny) dopiero ceremonii poblogosławił. Ten sam **ks. Rokossowski** wystąpił jako celebrans chrztu Małgorzaty Wąsowicz w 1795 r. (zob. §1.11); jego konsekwentna obecność w aktach Wąsowiczów 1788–1795 r. potwierdza ciągłość rodziny w parafii będzińskiej. **4. Zagadka chronologiczna — rozstrzygnięta.** Pozorna sprzeczność wynikała z błędnego odczytu roku chrztu Małgorzaty. Data właściwa to **19 lipca 1795 r.** (nie 1785) — czyli 7 lat po ślubie Wincentego z Salomonówną. Chronologia jest w pełni spójna: ślub 1788 → córka Małgorzata 1795. **5. Świadek Józef Pawecki — nowa postać.** Pawecki nie występował dotąd w naszej sieci genealogicznej. Możliwe, że jest on powiązany z rodziną Salomonówny lub z lokalną szlachtą będzińską. #### Aktualizacja chronologii Wincentego Wąsowicza | Rok | Fakt | Uwagi | |---|---|---| | **1762** | urodziny, Sarnów, par. Będzin | syn Franciszka × Franciszki z Bełzów | | **7 IX 1788** | **ślub z Małgorzatą Salomonówną**, par. Będzin | *iuvenes*, ona *virgo* | | **19 VII 1795** | córka **Małgorzata**, par. Będzin | chrzestna: Agnes Wąsowiczowa *de Czeladź* | --- ## 2. Geografia rodu - księstwo siewierskie ![Mappa Szczegulna Woiewodztwa Krakowskiego i Xięstwa Siewierskiego z 1792 r.](grafiki/xiestwo_siewierskie_1792.png) ### 2.1. Dobra Pawła Dunin-Wąsowicza Żychliński wymienia: **Rogoźnik, Boguchwałowice i in.** Wszystkie te wsi leżą w pasie miejscowości gminy Bobrowniki (powiat będziński), historycznie w **księstwie siewierskim**. #### 2.1.1. Chronologia dóbr Pawła w aktach par. Siewierz (kwerenda autora) Kwerenda w księgach metrykalnych parafii **Siewierz** (mikrofilmy FamilySearch, sygn. `9RR7-HZH`) pozwoliła ustalić precyzyjną chronologię: | Rok | Akt | Pozycja Pawła | Wniosek | |---|---|---|---| | **1719** | chrzest **Marianny Zuzanny** (par. Siemonia) | ojciec, żona Judyta | Małżeństwo z Judytą Marklowską przed 1719 | | **1725** | chrzest **Józefa Jana Antoszowicza** (par. Siewierz, nr 13) — chrzestny: **Generosus Dominus Paulus Wąsowicz de Rogoźnik**; chrzestna: **Generosa Anna Frankenbeckowa de Miłowice**; rodzice: H.H. Franciscus et Sophia Antoszowicz (mieszczanie siewierscy, CC LL) | **"de Rogoźnik"** (Generosus Dominus) | Paweł posiadaczem Rogoźnika w 1725; sieć chrzestnych obejmuje mieszczan siewierskich i szlachtę z Miłowic | ![1725, par. Siewierz — akt nr 13 (*Idem*): chrzest Józefa Jana, syna Franciszka i Zofii Antoszowicz, mieszczan siewierskich (*H.H. CC LL de Siewierz*). Chrzestni: **Generosus Dominus Paulus Wąsowicz de Rogoźnik** i **Generosa Anna Frankenbeckowa de Miłowice**. FamilySearch sygn. 9RR7-HZH.](grafiki/1725_chrzest_antoszewicz_siewierz_pawel_wasowicz_rogoźnik.png) | **1731** | akt chrztu nr 28 par. Siewierz (Szymon Stryjowski) - chrzestni **Pożarowski i Regina Wąsowiczowa, oboje *de Boguchwałowic*** | brak Pawła | **Pożarowski i Regina Wąsowiczowa razem rezydują w Boguchwałowicach** - czyli w *drugich* dobrach przypisywanych Pawłowi wg Żychlińskiego | ![1731 r. - akt chrztu nr 28, par. Siewierz: chrzest **Szymona**, syna Jana i Marianny Stryjowskich z Boguchwałowic; chrzestni: **Pożarowski i Regina Wąsowiczowa**, oboje *de Boguchwałowic*. FamilySearch sygn. 9RR7-HZH.](grafiki/1731_chrzest_stryjowski_boguchwalowice.png) | **1 VIII 1736** | chrzest **Jakuba Ignacego Borowego**, par. Będzin (wieś Preczów) — chrzestni: ***Praenobilis* Dnus Stephanus Belza** i ***Praenobilis* Domina Judita Wąsowiczówna**, *omnes ex Sarnow*; rodzice: Józef Borowy et Katarzyna, C. LL. | córka (*-ówna*), *ex Sarnów*, *Praenobilis* | **Drugi znany potomek Pawła**: córka Judyta (imię po matce); Stefan Bełza jako współchrzestny — **sojusz Bełza–Wąsowicz w Sarnowie udokumentowany ~20 lat przed ślubem Franciszka × Franciszki** | ![1 VIII 1736, par. Będzin, wieś Preczów — chrzest Jakuba Ignacego, syna Józefa Borowego i Katarzyny (*C. LL.*). Chrzestni: ***Praenobilis* Dnus Stephanus Belza** i ***Praenobilis* Domina Judita Wąsowiczówna**, *omnes ex Sarnow*. FamilySearch, par. Będzin.](grafiki/1736_chrzest_boron_preczow_judyta_wasowiczowna_sarnow.png) | **1732** | świadek par. Siewierz | **"z Sarnowa"** | Paweł już *nie* w Rogoźniku; przeniósł się do Sarnowa (par. Będzin) | | **1747** | świadek par. Siewierz, **razem z żoną Judytą** | "z Sarnowa" | Judyta żyje, małżeństwo trwa min. 28 lat (1719-1747) | | **1766** | zgon Pawła | Sarnów, par. **Będzin** | Koniec biogramu | **Wnioski po rewizji 2026-06-01 (uzupełnione 2026-06-14):** 1. **Akt 1725 zidentyfikowany szczegółowo.** Chrzest Józefa Jana Antoszowicza (nr 13, par. Siewierz) to jedyny znany akt z 1725 r., w którym Paweł Wąsowicz występuje z predykatem *de Rogoźnik*. Rodzice dziecka — **Franciszek i Zofia Antoszowicz** — są mieszczanami siewierskimi (*Honestorum*), nie szlachtą; obecność Pawła jako chrzestnego wskazuje, że jego sieć społeczna wykraczała poza środowisko szlacheckie i obejmowała zamożnych mieszczan miejskich (Siewierz jako ośrodek handlowy biskupstwa). 2. **Anna Frankenbeckowa de Miłowice** — chrzestna w tym samym akcie — to nowa postać w sieci Pawła. Nazwisko **Frankenbeck** (niem.) należy do kręgu rodzin kolonizatorów górniczo-hutniczych osiadłych w dobrach biskupich, typowych dla Śląska i Małopolski wschodniej. Predykat *de Miłowice* wskazuje na wieś **Miłowice** (par. Siewierz lub okolica); w XVIII w. wieś ta mogła być częścią klucza siewierskiego. Frankenbeckowie nie są odnotowani w bazach Minakowskiego ani Bonieckiego — wymaga kwerendy w aktach miejskich Siewierza lub inwentarzach biskupich. 3. **Paweł zbył Rogoźnik między 1725 a 1731/32** (najprawdopodobniej 1726-1730), przenosząc się do Sarnowa. Nabywcą byli **Pożarowscy**. 4. **Żychlińskie przypisanie Pawłowi "Boguchwałowic" jest co najmniej problematyczne.** Akt 1731 wprost lokuje w Boguchwałowicach **Pożarowskiego i Reginę Wąsowiczową** - dwoje osób, które wspólnie pełnią funkcję chrzestnych. Stoi to w sprzeczności z obrazem, w którym Boguchwałowice są jednorodnymi dobrami Pawła. Możliwe scenariusze: a) Boguchwałowice nigdy nie były dobrami Pawła w sensie ścisłym (Żychliński powtarza błąd lub miesza wieś); b) Boguchwałowice były dzielone między kilka rodzin (części, sortes); c) Paweł zbył Boguchwałowice **równocześnie z Rogoźnikiem** lub wcześniej, a w 1731 r. siedzą tam już **Wąsowiczowie z innej linii** (Regina) i Pożarowscy. 5. **Małżeństwo Paweł × Judyta trwało co najmniej 1719-1747**, 28 lat. **Falsyfikuje to twierdzenie Żychlińskiego o "bezdzietności"** - Paweł miał co najmniej **troje znanych potomków**: Mariannę Zuzannę (1719), **Judytę** (przed 1736, niezamężna jeszcze w 1736 r. — zob. §1.2 i akt 1 VIII 1736) i najprawdopodobniej Franciszka (syna, hipoteza główna — ur. ok. 1725-1735). Córka Judyta nosiła imię matki — Judyty z Marklowskich — co stanowi dodatkowe powiązanie genealogiczne. 6. **"Regina Wąsowiczowa de Boguchwałowic"** to **najważniejsza pojedyncza niewiadoma w obecnym stanie badań**: - Predykat "de Boguchwałowic" oznacza, że była **posesjonatką** (lub wdową po posesjonacie) w tej wsi. - W bazie Minakowskiej nie istnieje (zob. §3.3.5). - Hipotezy: (i) wdowa po nieznanym Wąsowiczu z osobnej linii (może po **Józefie Wąsowiczu**, bracie Pawła, który wg Żychlińskiego zmarł bezdzietnie jako skarbnik dobrzyński); (ii) starsza krewna Pawła (matka, ciotka) trzymająca część dóbr poślubną (oprawa wienna). 7. **Pożarowski jako chrzestny obok Wąsowiczowej** - to par excellence dowód **bliskich relacji rodzinno-sąsiedzkich** między Pożarowskimi a Wąsowiczami w pierwszej połowie XVIII w., **zanim** doszło do znanego małżeństwa Franciszka-miecznika Pożarowskiego z Anną Doleżek (która była krewną Elżbiety Doleżek, matki Pawła). #### 2.1.2. Boguchwałowice - rewizja statusu własnościowego Weryfikacja w *Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego* (s. 279) oraz w Wikipedii (za KZSP) ujawnia, że **Boguchwałowice były wsią biskupstwa krakowskiego w księstwie siewierskim w końcu XVI w.** Polaczkówna (s. 175-176) w wykazie dóbr księstwa z r. 1442 (akt sprzedaży księstwa biskupom) wymienia Boguchwałowice w grupie wsi *"nieznanych właścicieli"*. W świetle aktu 1731 r. (zob. §2.1.1) oraz **aktu Aadm 25 z 1732 r.** (zob. §1.4 quater), który jednoznacznie stwierdza, że Boguchwałowice **kupiono na imię biskupa Szaniawskiego** za pieniądze nieszlacheckiej Ewy de Brankowskiej — **Żychlińskie przypisanie Pawłowi Dunin-Wąsowiczowi "Rogoźnika, Boguchwałowic i in." wymaga rewizji**: - Boguchwałowice jako długotrwałe dobra biskupie mogły być trzymane przez szlachtę jedynie w postaci **tenuty / dzierżawy / sołectwa szlacheckiego**, a nie pełnej własności dziedzicznej. - W jednej i tej samej wsi mogły równocześnie funkcjonować **różne rodziny szlacheckie** trzymające różne sortes ("części") lub posiadające różne tytuły użytkowe (sołectwo, młyn, las). - W akcie 1731 r. (chrzest Szymona Stryjowskiego) występują łącznie **trzy rodziny szlacheckie zamieszkałe w Boguchwałowicach**: rodzice (Stryjowscy), chrzestni (Pożarowski + Regina Wąsowiczowa). Trudno przyjąć, by wszyscy byli pełnymi dziedzicami; bardziej prawdopodobne są wspólne dzierżawy lub różne sortes. **Aktualny stan wiedzy** o Boguchwałowicach w pierwszej poł. XVIII w.: | Rodzina | Status w Boguchwałowicach | Źródło | |---|---|---| | Stryjowscy (Jan i Marianna) | rezydenci, chrzest Szymona 1731 | par. Siewierz | | Pożarowscy | chrzestny *de Boguchwałowic* | par. Siewierz 1731 | | Wąsowiczowie (Regina) | chrzestna *de Boguchwałowic* | par. Siewierz 1731 | | Paweł Dunin-Wąsowicz (do ok. 1725) | wg Żychlińskiego "właściciel" | Żychliński (problematyczne) | | Ewa de Brankowska / bp Szaniawski | rzeczywisty nabywca ok. 1731–1732 (zakup na imię biskupa) | AKMK Aadm 25, 1732 (§1.4 quater) | **Hipoteza robocza:** Paweł Dunin-Wąsowicz **nigdy nie był dziedzicznym właścicielem całych Boguchwałowic**. Żychliński referuje (z dokumentu rodzinnego, który miał w ręku) jakąś szczegółową formę posiadania - zapewne **sołectwo** lub **część** wsi - i upraszcza ją do "właściciela". Należy wskazać tę jego korektę w referencjach do badaczy XX-wiecznych opierających się wyłącznie na *Złotej Księdze*. **Implikacja dla "Reginy Wąsowiczowej":** Regina **siedzi w Boguchwałowicach w 1731 r. NA WŁASNYM TYTULE** - choćby tenuty czy oprawy wiennej. Nie jest gościem ani przejazdem. Stanowi to mocny argument, że Wąsowiczowie mieli w Boguchwałowicach **trwałe związki majątkowe** dalej idące niż osoba Pawła - i że Regina należy do **drugiej linii Wąsowiczów**, której Polaczkówna i Żychliński nie zarejestrowali. Najbardziej prawdopodobny kandydat: **wdowa po Józefie Wąsowiczu** (bracie Pawła, wg Żychlińskiego skarbnik dobrzyński, zmarły bezdzietnie). | Wieś | Parafia hist. (XVIII w.) | Status | |---|---|---| | **Sarnów** (k. Będzina) | **Będzin** | dobra szlacheckie; ostatnia siedziba Pawła (1731-1766); miejsce **urodzin Wincentego (1762)** i zgonu Pawła (1766) | | **Rogoźnik** | Siemonia (częściowo Sączów) | dobra Pawła do ok. 1725-1730; następnie **Pożarowskich** | | **Boguchwałowice** | **Siewierz** | wieś biskupstwa krakowskiego; w 1731 r. równocześnie Pożarowski, Regina Wąsowiczowa i Stryjowscy (zob. §2.1.2) | | **Siemonia** | Siemonia (siedziba parafii) | par. chrztu **Marianny Zuzanny (1719)** | | **Przeczyce** | **Wojkowice Kościelne** | wieś biskupia; chrzest dziecka Franciszka (1755) | Parafia **Siemonia** od 1589 r. należała do dekanatu siewierskiego; po likwidacji księstwa w 1790 r. - do dekanatu będzińskiego [^3]. Parafia **Będzin** (do której terytorialnie należał Sarnów) była w XVIII w. również jednostką dekanatu siewierskiego. Wieś **Przeczyce** (dziś gm. Mierzęcice) w XVIII w. należała do parafii **Wojkowice Kościelne** w dekanacie siewierskim. ### 2.2. Dobra Doleżków (teściów Franciszka-seniora) Helena Polaczkówna [^4] dokumentuje udzielenie **baronii** Doleżkom przez biskupa krakowskiego **Jakuba Zadzika** (księcia siewierskiego w l. 1635-1642): > "Mamy ślady udzielenia baronii Doleżkom przez biskupa Zadzika > w XVII wieku." Boniecki notuje, że **Marcin Aleksander baron Doleżek** był dziedzicem dóbr **Będuk (Benduk) i Mijaczów** w księstwie siewierskim i w 1711 r. wraz z żoną Katarzyną z Serwalów zapisał fundację na kaplicę w Iłży. W kluczowych wsiach księstwa wymienionych w akcie sprzedaży księstwa biskupom z 1442 r. (Polaczkówna, s. 34 i 175-176) figurują: **Bendusz, Koclin, Rogoźnik, Sadowie, Bobrowniki, Boguchwałowice, Przeczyce, Toporowice, Żychcice** - czyli ten sam zespół dóbr, który w XVIII w. znajduje się w rękach Wąsowiczów. Polaczkówna podaje też (s. 125) spór graniczny z 1599 r. między dobrami siewierskimi (Bendusz, Benduszek, Żelisławice, Siewierz, Sulików, Gołuchowice) a koronnymi (Mrzygłód, Mrzygłodek, Niwki, Poręba, Cięgowice). Wniosek: Wąsowiczowie weszli w księstwo siewierskie **przez koligację z Doleżkami** (małżeństwo Franciszek × Elżbieta Doleżek), wnosząc zarazem nazwisko predykatu "Wąsowicz ze Smogorzowa" do gniazda zasiedziałego od XV w. dziedzictwa Doleżków. **Uzupełnienie z kwerendy AKMK (zob. §1.4):** Marcin Aleksander Doleżek trzymał ponadto dzierżawę dożywotnią **Kuźnicy Jędrowskiej** w **Kluczu Bożeckim** (dóbr biskupich w obszarze świętokrzyskim). Miał co najmniej jednego syna: **Jana Marcina Doleżka** (*Joannem Doleżek Filium Testatoris*, dzierżawca Jędrowskiej) oraz możliwie **Jana Stanisława Doleżka** (poświadczony 23 V 1711 r. w Kuźnicy Błockiej). Żona Katarzyna z Serwalów działała w jego imieniu jeszcze w maju 1711 r. Był żywy w 1708 r., a jako *"olim"* pojawia się w ingrosacji ok. 1714 r. (zob. §1.4). --- ## 3. Identyfikacja rodzin spowinowaconych i sąsiedzkich Niniejszy rozdział opisuje rodziny związane z Wąsowiczami w księstwie siewierskim w XVIII w. W centrum stoją **Bełzowie** - rodzina żony poszukiwanego Franciszka Wąsowicza (§3.1), kluczowa dla rekonstrukcji jego biografii na równi z Doleżkami (rodziną matki Pawła, omówioną w §2.2). Pozostałe rodziny (Marklowscy, Pożarowscy, Krasuscy, Zawiszowie) stanowią **kontekst poboczny** - sąsiedzkie powinowactwa, sieć chrzestnych oraz przeciwników procesowych Jana Wąsowicza. ### 3.1. Bełzowie - rodzina żony Franciszka Wąsowicza **Bełzowie są obok Doleżków drugą rodziną pierwszoplanową** w niniejszych badaniach. O ile Doleżkowie wnieśli Wąsowiczom **dobra w księstwie siewierskim** (Rogoźnik jako wiano Elżbiety Doleżek - zob. §1.4 bis, §2.2), o tyle Bełzowie wnieśli **bezpośrednie powinowactwo małżeńskie z poszukiwanym Franciszkiem** - i wraz z nim sieć towarzyską, w której Franciszek funkcjonował w l. 1755-1762. Każde ustalenie biograficzne dotyczące Franciszki Bełzanki, jej rodziców (Stefana i Katarzyny Bełzów) oraz brata (Józefa Bełzy) rzutuje bezpośrednio na rekonstrukcję biogramu Franciszka Wąsowicza. #### 3.1.1. Identyfikacja rodu Według polishgenealogy.blogspot.com (na podstawie Borkowskiego) [^5]: > **Bełza h. Jastrzębiec odm.** - stara mieszczańska rodzina krakowska, > wymieniana w aktach krakowskich od r. 1456; **nobilitowana przez króla > Zygmunta III w 1591**. Z rodziny: Marcin, konsul krakowski (1458); > Erazm, nobilitowany 1591; Franciszek, poeta (1618). W bazie *Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego* Minakowskiej nie ma żadnego Bełzy z XVIII w. (najwcześniejszy: Tomasz, ojciec Józefa ur. 1805). Oznacza to, że **Franciszka Bełza**, żona Franciszka Wąsowicza, należała do drobnej szlachty lub mieszczaństwa krakowskiego poza zasięgiem głównych herbarzy. Jej rodzinę należy szukać w aktach miejskich krakowskich oraz w metrykach krakowskich i siewierskich. ![21 VI 1756, par. Będzin, wieś Sarnów - chrzest **Jana, syna Józefa Bełzy i Agnieszki** (brata Franciszki Bełzanki). Chrzest awaryjny *ex aqua* udzielił ks. Michał Kosaczewski; ceremonie uzupełniające dopełnił prepozyt będziński ks. Michał Kwiatkowski 24 VIII 1756. Chrzestni: **"Nobilis Josephus"** (Wąsowicz?) i **Zuzanna Pożarowska**.](grafiki/1756_chrzest_jana_belzy_sarnow.png) #### 3.1.2. Franciszka Bełza - dane metrykalne (kwerenda autora) Kwerenda autora w aktach par. **Będzin** i okolicznych ustaliła: | Rok | Akt | Pozycja Franciszki Bełzanki | Wniosek | |---|---|---|---| | **1728** | chrzest **w Preczowie**, par. Będzin | córka **Stefana i Katarzyny Bełzów** | ur. 1728 - punkt zerowy biogramu | | **1 VIII 1736** | akt chrztu Jakuba Ignacego Borowego, par. Będzin (wieś Preczów) — **Stefan Bełza jako chrzestny** (*Praenobilis Dnus Stephanus Belza*), współchrzestna: *Praenobilis* Domina Judyta Wąsowiczówna; **oboje *omnes ex Sarnow*** | ojciec **Stefan Bełza mieszka już w Sarnowie** (nie w Preczowie) | **Przełom**: rodzina Bełzów przeniosła się do Sarnowa między 1728 a 1736; Stefan był już bliskim towarzyszem Judyty Wąsowiczówny (córki Pawła), co czyni późniejszy mariaż Franciszka × Franciszki osadzonym w wieloletniej przyjaźni rodzin | | **1753, 1754, 1755** | świadek (chrzestna) na chrztach par. Będzin i okolic | występuje **jako panna**, **razem z bratem Józefem Bełzą** | w wieku 25-27 lat była niezamężna | | **1756, 21 VI** | chrzest Jana Bełzy w Sarnowie, par. Będzin | **brat Józef Bełza z żoną Agnieszką mieszka w Sarnowie** | rodzina Bełzów w tej samej wsi co Paweł Wąsowicz | | **1757** | chrzest pierwszego dziecka (córka bezim.), par. Wojkowice Kościelne (Przeczyce) | żona Franciszka Wąsowicza | ślub między 1755 a 1757; pierwsze miejsce zamieszkania w par. Wojkowice Kościelne | | **IX 1759** | chrzest **Tomasza**, par. Wojkowice Kościelne (Przeczyce) | matka Tomasza, wciąż w Przeczycach | rodzina nie przeprowadziła się jeszcze do Sarnowa | | **1762** | chrzest **Wincentego Józefa**, par. Będzin (Sarnów) | żona Franciszka, matka Wincentego | **przeprowadzka do Sarnowa nastąpiła między IX 1759 a 1762 r.** | **Wnioski:** 1. **Franciszka Bełzanka była starsza niż przeciętna panna młoda XVIII w.** Małżeństwo zawarła w wieku ok. 27-29 lat (1755-1757), co sugeruje albo trudność w znalezieniu męża, albo świadomy odkładany plan (np. wdowa po wcześniejszym zaręczynie, opieka nad rodzicami). 2. **Franciszek Wąsowicz** był zatem w wieku małżeńskim ok. 1755-1757 — miał wtedy ok. **35-37 lat** (rocznik **ok. 1720**, ustalony precyzyjnie na podstawie aktu zgonu z 1795 r. — *circiter 75 lat*, §1.12). To chronologicznie **pasuje do roli syna Pawła** (Marianna Zuzanna 1719 to starsza córka Pawła; Franciszek-syn ur. ok. 1720 byłby jej młodszym, ale prawie równoczesnym bratem). 3. **Wieś Preczów** (historycznie także Pręczów, Przeczów; dziś gm. Psary, pow. będziński) była własnością szlachecką par. Będzin (od 1665 r. płaciła dziesięcinę plebanowi będzińskiemu); pierwszy znany dziedzic - **Wojciech Kicki h. Gozdawa** (zapis notarialny 1727 r. na rzecz szpitala w Siewierzu, [źródło: Wikipedia za KZSP](https://pl.wikipedia.org/wiki/Precz%C3%B3w)). Preczów należy do **tej samej parafii (Będzin) co Sarnów**, w którym mieszkał Paweł Dunin-Wąsowicz od 1731 r. - Franciszek Wąsowicz i Franciszka Bełzanka mogli się poznać jako **sąsiedzi z par. Będzin**. ⚡️ **Pośrednie powiązanie heraldyczne z Pożarowskimi:** Kiccy nosili herb **Gozdawa** (Boniecki t. X/26-39), ten sam co **Gostkowscy h. Gozdawa** - a Teresa Gostkowska to pierwsza żona kapitana **Franciszka Pożarowskiego** (ślub 22 VI 1719, zob. §3.3). Czyli Wojciech Kicki (dziedzic Preczowa 1727) mógł być **pokrewny po linii herbowej** z teściami Pożarowskich. To pierwsze pośrednie połączenie **wsi narodzin Franciszki Bełzanki (Preczów 1728)** z siecią rodzinną Pożarowski-Doleek-Wąsowicz. Sprawdzenie, czy **Stefan i Katarzyna Bełzowie** byli współwłaścicielami Preczowa, czy dzierżawcami u Kickich (lub ich następców), wymaga kwerendy w aktach grodu siewierskiego/krakowskiego. 4. **Brat Józef Bełza** występuje wielokrotnie jako świadek razem z siostrą; z aktu chrztu jego syna Jana (21 VI 1756) wiemy, że: - mieszkał wtedy **w Sarnowie** (par. Będzin) - czyli **w tej samej wsi co Paweł Dunin-Wąsowicz**; - jego żoną była **Agnieszka** (nazwisko panieńskie nieczytelne na skanie); - na chrzestnych zaprosili **Zuzannę Pożarowską** (**nową postać** w rodzie, dotąd nieznaną - zob. §3.3) i szlachcica imieniem Józef, którego nazwisko odczytuje się niepewnie, ale **prawdopodobnie jako Wąsowicz** (zob. §1.3 poniżej). To wskazuje, że Bełzowie **byli już osadzeni w sieci towarzyskiej Pożarowski-Wąsowicz na rok przed ślubem swojej siostry Franciszki z Franciszkiem Wąsowiczem**. 5. **Stefan i Katarzyna Bełzowie** - rodzice Franciszki, par. Będzin wieś Preczow ok. 1728. To **nowe ogniwo** dla kwerendy: sprawdzić akta par. Będzin z lat 1720-1745 pod kątem dzieci tej pary. #### 3.1.3. Bełzowie a hipoteza o pochodzeniu Franciszka Wąsowicza Położenie geograficzne Bełzów jest kluczowym argumentem chronologicznym w głównej hipotezie roboczej: - **Stefan i Katarzyna Bełzowie** siedzieli w Preczowie (par. Będzin) najpóźniej w 1728 r. (rok narodzin Franciszki). - **Stefan Bełza przeniósł się do Sarnowa między 1728 a 1736 r.** Akt chrztu z 1 VIII 1736 (par. Będzin, wieś Preczów) wymienia go jako *"Praenobilis Dnus Stephanus Belza omnes ex Sarnow"* — współchrzestnego obok **Judyty Wąsowiczówny** (córki Pawła Dunin-Wąsowicza). Oznacza to, że Stefan Bełza i Paweł Wąsowicz byli **sąsiadami w Sarnowie co najmniej od 1736 r.** — pełne 19 lat przed zawarciem małżeństwa ich dzieci. - **Brat Józef Bełza z żoną Agnieszką** osiedlił się w Sarnowie najpóźniej do 1756 r. - **w tej samej wsi**, w której od 1731 r. mieszkał Paweł Dunin-Wąsowicz. - Bełzowie byli już **w sieci towarzyskiej Pożarowski-Wąsowicz na co najmniej 19 lat przed ślubem Franciszki** (1755-1757): Stefan jako współchrzestny z córką Pawła (1736), Józef z chrzestną Zuzanną Pożarowską (1756, zob. §1.5). Mariaż Franciszka × Franciszki był zatem **wynikiem wieloletniego sąsiedztwa i przyjaźni rodzin w Sarnowie**, a nie przypadkowym spotkaniem. Wniosek: ślub Franciszka Wąsowicza × Franciszka Bełzanka **nie był spotkaniem dwóch obcych rodzin**, lecz **wewnętrznym małżeństwem klanu siewierskiego** (par. Będzin). Bełzowie wzmacniają hipotezę, że Franciszek Wąsowicz **wywodził się z lokalnej rodziny Dunin-Wąsowiczów** (czy to syn Pawła, czy syn Jana wychowywany u stryja Pawła) - a nie był przybyszem z odległej Korony. ### 3.2. Marklowscy (Judyta, żona Pawła) **Marklowscy** to ród śląski z Marklowic koło Cieszyna/Wodzisławia, silnie powiązany z **Cieszyńszczyzną** [^6]. W bazie Minakowskiej ani u Bonieckiego ich brak - są typowo śląską szlachtą protestancką, nieobecną w aktach koronnych. *Słownik biograficzny Księstwa Cieszyńskiego* notuje m.in. Jerzego Marklowskiego († 1638), członka rady miejskiej Cieszyna. Genealogia **Judyty Marklowskiej** wymaga kwerendy w **Archiwum Państwowym w Katowicach Oddział w Cieszynie** oraz w czeskim **Zemský archiv v Opavě**. ### 3.3. Pożarowscy h. Nałęcz - poprzedni dziedzice Rogoźnika **🔑 Kluczowe odkrycie.** Kwerenda w *Sylva Heraldica* Bogdana Henryka Łuszczyńskiego (Teki Łuszczyńskiego, BK PAN, t. 6: *Ochap - Pyrhys de Varille*, s. 434-435) wiąże Pożarowskich **bezpośrednio z Rogoźnikiem** - tą samą wsią, którą Żychliński wymienia jako dobra Pawła Dunin-Wąsowicza. #### 3.3.1. Identyfikacja rodu Łuszczyński notuje pod hasłem *Niałecki* (t. 5: *Łabęcki - Nycz*): > "Niałecki na Niatku [Niałku], **identyczny z Pożarowskim h. Nałęcz**." > Źródło: O. 65 p 1522 (oblata z ksiąg grodzkich). Oznacza to, że Pożarowscy używali **herbu Nałęcz** i wywodzili się z dóbr **Niałek** (występującego również jako alternatywne nazwisko rodu). Nie są zatem rodziną lokalną "z Pożarowic", lecz rodem szlacheckim o herbie Nałęcz, sięgającym XVII w. lub wcześniej. #### 3.3.2. Genealogia Pożarowskich na Rogoźniku (XVII-XVIII w.) Na podstawie monografii Łuszczyńskiego można zrekonstruować następujący ciąg: | Data | Postać | Funkcja / koneksje | Źródło (sygn. ksiąg) | |---|---|---|---| | 1637 | **Stanisław Pożarowski** | dworzanin **Maksymiliana Morsztyna** | O 61 p 1091 | | **1756** | **Zuzanna Pożarowska** | chrzestna matka Jana Bełzy w Sarnowie (par. Będzin) - **nowa postać z rodu**, nieobecna u Łuszczyńskiego; prawdopodobnie córka kapitana Franciszka Pożarowskiego z drugiej żony Cecylii Czachurskiej (siostra Teresy i Józefy) | akt par. Będzin | | 1651 | **Franciszek Pożarowski na Niałku** | mąż **Zofii Załuskiej** h. Junosza; posiada **sołectwo Wzdół w kluczu bodzentyńskim** | I 270 p 859; O. 65 p 1522 | | 1719 | **Franciszek Pożarowski** | **kapitan gwardii konnej JKM**, **starosta siewierski** (tenutariusz), **dziedzic Rogoźnika** par. Siemonia w pow. lelowskim; ślub w kościele NP Marii w Krakowie 22 VI 1719 z Teresą Gostkowską; w 1732 r. także **Dzierżawca całego Klucza Siewierskiego** (AKMK Aadm 25) | I 349 p 1389; O 145 p 2097; O 149 p 1686; O 152 p 3841; O 159 p 1174, 1492; O 160 p 1352; O 183 p 1513 | | 1728 | tenże Franciszek | †1735; testament 9 IX 1734 w grodzie siewierskim; 2-i raz pojął **Cecylię Czachurską** (córka Kazimierza, dziedzica Sowlin Górnych) | jak wyżej | | 1753 | **Franciszek Pożarowski młodszy** (syn) | dziedzic Rogoźnika, **miecznik Księstwa Siewierskiego**, †1793; żona **Anna baronówna Doleżek (Dolężek)** | Pmo 23 p 503, 1830; Pzz 16 p 379 | | ok. 1770 | **Józefa Pożarowska** (córka miecznika) | 1v. Jan Giedziński; 2v. (1793) **Jan Kanty Grabiański** | jw. | | ok. 1770 | **Teresa Pożarowska** (córka kapitana, z drugiej żony) | 1v. Franciszek Szymon Juda Tadeusz Miklaszowski (subdelegat grodzki krak.); 2v. (1766) **Stanisław Lgocki** (1786 skarbnik łęczycki) | I 359 p 3400; I 375 p 2465; I 380 p 1777; I 402 p 160; I 405 p 114; O 156 p 771; O 184 p 1829-1830; O 199 p 1174 | | 1713 (†1727) | **Jadwiga Pożarowska** (zdaniem Łuszczyńskiego prawd. siostra kapitana) | żona **Andrzeja Jana Rogowskiego h. Rola**, stolnika bracławskiego, cześnika wieluńskiego, dziedzica **Mijaczowa i Bendusza** | I 395 p 143 | #### 3.3.3. Konsekwencje dla badań nad Dunin-Wąsowiczami **(a) Pożarowscy = NASTĘPCY Pawła Dunin-Wąsowicza na Rogoźniku.** Kwerenda autora w aktach par. Siewierz (zob. §2.1.1) ustaliła, że **Paweł Dunin-Wąsowicz dzierżył Rogoźnik jeszcze w 1725 r.**, a w **1732 r.** mieszkał już w Sarnowie. **Franciszek Pożarowski** pojawia się w aktach par. Siewierz **w 1731 r.** (razem z "Reginą Wąsowiczową"), co lokuje **transakcję przekazania Rogoźnika w widełkach 1725-1731**. Łuszczyński, opisując dziedzictwo Franciszka Pożarowskiego, anachronicznie wiąże je z datą ślubu 1719 - referując prawdopodobnie *stan późniejszy* (spisywany w XIX w. z ksiąg grodzkich krakowskich). Po Franciszku-seniorze Rogoźnik dziedziczył syn-miecznik (†1793), aż do końca istnienia rodu w linii prostej. **Mechanizm transakcji** - nieznany, ale wobec gęstej sieci koligacji Doleżek ↔ Pożarowski ↔ Wąsowicz (zob. punkt c) możliwe jest, że to **transakcja wewnątrzrodzinna** (sprzedaż między powinowatymi lub spłata wiana). Współobecność **Pożarowskiego i Reginy Wąsowiczowej** w akcie 1731 r. (chrzest Szymona Stryjowskiego, par. Siewierz) dotyczy nie Rogoźnika, lecz **sąsiednich Boguchwałowic** (zob. §2.1.1-2.1.2) - stanowi to jednak równie mocny dowód sąsiedztwa i współdziałania obu rodów dokładnie w okresie, kiedy Pożarowscy obejmowali Rogoźnik po Pawła Wąsowiczu. Dokładny przebieg transakcji wymaga weryfikacji w księgach grodzkich krakowskich (sygn. cytowane przez Łuszczyńskiego: `I 349 p 1389`, `O 145 p 2097`) lub w rękopisach BN (`Rps akc. 14713`, `15056`, `15558`). **(b) Józefa Pożarowska - chrzestna Wincentego (1762).** Identyfikacja z **Józefą Pożarowską, córką Franciszka miecznika siewierskiego i Anny Doleżek**, jest **bardzo prawdopodobna**: - chronologicznie pasuje (Józefa wychodziła za mąż 1v. przed 1793), - geograficznie współrodząca (Rogoźnik par. Siemonia, Sarnów par. Będzin - wsie sąsiednie w księstwie siewierskim), - po matce **Pożarowska-junior była Doleżkówną** - czyli **bliską krewną Elżbiety Doleżek**, żony Franciszka-seniora Dunin-Wąsowicza (matki Pawła!). Pożarowska byłaby zatem **kuzynką Pawła Wąsowicza** po linii Doleżków - co tłumaczy wybór jej na matkę chrzestną Wincentego. **(c) Powiązanie Doleżek × Pożarowski.** Małżeństwo **Franciszka Pożarowskiego (miecznika) z Anną baronówną Doleżek** to drugie, obok Franciszka Dunin-Wąsowicza × Elżbiety Doleżek, ogniwo wiążące te dwa rody z baronami Doleżkami z **Będucha i Mijaczowa**. Sieć powinowactwa Doleżek-Pożarowski-Dunin-Wąsowicz jest gęstsza niż dotąd zakładano i **może wyjaśniać, dlaczego dobra w księstwie siewierskim wędrowały między tymi rodzinami**. **(d) Jadwiga Pożarowska × Andrzej Jan Rogowski h. Rola** dziedziczyła **Mijaczów i Bendusz** - czyli **te same dobra**, w których Polaczkówna lokalizuje koligacje Doleżek-Wąsowicz (Marcin Aleksander baron Doleżek był dziedzicem Będucha i Mijaczowa, 1711). Mijaczów był więc punktem stycznym **trzech rodów: Pożarowskich, Doleżków i Rogowskich**, na którego peryferiach pojawiają się Wąsowiczowie. **⚠️ Uwaga:** Polaczkówna i Łuszczyński **równocześnie** (oba dla okresu 1710-1711) przypisują Mijaczów i Bendusz **dwom różnym rodzinom**: Polaczkówna - Doleżkom (Marcin Aleksander baron Doleżek), Łuszczyński - Rogowskim (Andrzej Jan × Jadwiga Pożarowska). Możliwe wytłumaczenia: (i) **sortes** - obie rodziny trzymały różne części tych samych wsi; (ii) **koligacja** - Doleżkowie i Rogowscy są skoligaceni i dziedziczą wspólnie; (iii) **transakcja** - jedna rodzina kupiła/wzięła w wiano od drugiej w okolicy 1710-1727. Najmocniejsza hipoteza: **Jadwiga Pożarowska wniosła Mijaczów w wianie** Rogowskiemu jako wnuczka/krewna Doleżków. Wymaga to weryfikacji w aktach grodu siewierskiego lub krakowskiego. #### 3.3.4. Wnioski operacyjne dla kwerendy 1. **Akta grodu siewierskiego** (testament Franciszka Pożarowskiego z 9 IX 1734) - kluczowy dokument; jeśli zachowany w odpisach (np. w aktach kieleckich M. Dunin-Wąsowicza), mógłby zawierać wzmiankę o Wąsowiczach lub Doleżkach jako sąsiadach / krewnych. 2. **Akta krakowskie I 349, I 375, I 380, I 392, I 402, I 405** - z których czerpał Łuszczyński; należy zlokalizować w **ANK** (Archiwum Narodowe w Krakowie, zespoły grodzkich krakowskich). 3. **Metryki par. Siemonia 1750-1800** - szukać wzmianek o Pożarowskich jako rodzicach / chrzestnych innych dzieci niż Wincenty. 4. **BN Rps akc. 14713 i 15558** - możliwa korespondencja lub akty majątkowe Pożarowskich z Wąsowiczami. Pożarowskich brak w *Słowniku Geograficznym Królestwa Polskiego* jako odrębnego rodu szlacheckiego. Łuszczyński ocala ich zapis prawie cudem - z odpisów własnych z ANK i ksiąg oblaty. #### 3.3.5. Pożarowscy w *Wielkiej Genealogii Minakowskiej* (kwerenda 2026) Weryfikacja w bazie M. J. Minakowskiej (wielcy.pl / sejm-wielki.pl, stan 1 VI 2026) ujawnia, że **Minakowska zaimportowała część danych z Sylva Heraldica Łuszczyńskiego**, ale z istotnymi lukami i błędami: **Postaci obecne w bazie (potwierdzone, IDs):** | Osoba | ID Minakowskiej | Źródło | Stan biogramu | |---|---|---|---| | Franciszek Pożarowski (kapitan gwardii) | **lu.37784** (= lu.46708) | Łuszczyński SH | ur. ~1690, żona Teresa Gostkowska; **brak dzieci**, **brak drugiej żony Cecylii Czachurskiej** | | Teresa Gostkowska h. Gozdawa (żona) | lu.37783 | Łuszczyński SH | ślub 22 VI 1719 Kraków Mariacki; rodzice: Wojciech Franciszek Gostkowski × Anna Wosińska h. Brodzic | | Jadwiga Pożarowska | **lu.10798** | Łuszczyński SH | ur. ~1680, mąż **Andrzej Jan Rogawski z Rogaszyna h. Rola**, cześnik wieluński, †1755; ślub ~1710; potomstwo aż do XIX w. | | Teresa Pożarowska | **14.275.86** | (oznaczenie wewn.) | ur. ~1730, 1. mąż **Tadeusz Miklaszewski**, komornik krakowski/siewierski (ś. ~1740); 2. mąż **Stanisław Lgocki h. Orla (Szaszor)**, skarbnik łęczycki, ślub **1 IX 1764 Kraków Mariacki** - **rodziców brak w bazie!** | | Stanisław Pożarowski (XVI w.) | **dw.35262** | **Teki Dworzaczka, rkps. 14403, s. 1083** | ur. ~1570, żona **Anna Borzysławska** (ś. 1604); wielkopolska linia rodu (potwierdza pochodzenie z Niałku) | **Krytyczne luki (do zgłoszenia M. J. Minakowskiej):** 1. **Franciszek Pożarowski (kapitan, lu.37784) nie ma w bazie ani drugiej żony Cecylii Czachurskiej, ani żadnego dziecka** - choć Łuszczyński wymienia syna Franciszka miecznika i córki Teresę i Józefę. 2. **Teresa Pożarowska (14.275.86) nie ma wpisanych rodziców** - choć Łuszczyński explicite wskazuje na Franciszka i Cecylię Czachurską. 3. **Józefa Pożarowska, Józef Pożarowski (miecznik siewierski) oraz Anna Doleżek (jego żona) nie istnieją w bazie**. W bazie figuruje tylko sw.1281219 - Józefa Pożarowska ur. ~1880, **inna osoba**. 4. **Doleżkowie/Doleżkowie/Doleszkowie - zera wyników** dla nazwiska. Ani Marcin Aleksander baron Doleżek, ani Elżbieta Doleżek (matka Pawła), ani Anna Doleżek (matka Józefy Pożarowskiej) nie zostali wprowadzeni do bazy. Polaczkówna i Boniecki są jedynymi źródłami. 5. **Cecylia Czachurska** - nie ma w bazie. W całej bazie istnieje tylko 6 osób o nazwisku Czachurski/a, wszystkie z XIX w. **Wnioski metodologiczne:** - Sieć koligacji **Pożarowski ↔ Doleżek ↔ Wąsowicz** w księstwie siewierskim jest **niewidoczna w bazie Minakowskiej** - choć jest to centralny węzeł rodzinny XVIII w. dla tych dóbr. - Materiały do uzupełnienia bazy istnieją: Łuszczyński t. 6 s. 434-435, Polaczkówna s. 107, akta krakowskie (sygn. cytowane przez Łuszczyńskiego). - **Brak Reginy Wąsowiczowej** w bazie Minakowskiej - zarówno pod nazwiskiem Wąsowicz, jak i Dunin-Wąsowicz. Postaci tej żądnym źródłem drukowanym nie wytropiono dotąd. **Pozostaje wyłącznie kwerenda metrykalna w księgach par. Siewierz/Siemonia 1715-1745**, by ustalić jej pełną identyfikację. ### 3.4. Krasuscy h. Nowina - wspólna sieć chrzestnych Ojcem chrzestnym Wincentego Wąsowicza (1762) był **Wojciech Krasucki**, identyfikowany prawdopodobnie z rodem **Krasuski h. Nowina (in. Złotogoleńczyk)** - drobną podlaską szlachtą zagrodową z **Krasus w pow. łukowskim**. #### 3.4.1. Więź z Pożarowskimi - małżeństwo z 1770 r. Łuszczyński (SH, t. 6, s. 434-435) notuje: > *"Teresa [Pożarowska] 1770 za Józefem z Krasus Krasuskim, h. Nowina > †1794, którego córka, Anna ur 1773 za Walentym Dąbrowskim"* > (źródło: I 392 p 165) To znaczy, że **Krasuscy h. Nowina (linia "z Krasus")** byli sprzymierzeni z Pożarowskimi przez małżeństwo **Józefa Krasuskiego (†1794) z Teresą Pożarowską (córka miecznika)** w 1770 r. - osiem lat **po** chrzcie Wincentego (1762), którego chrzestnym był inny Krasuski, **Wojciech**. #### 3.4.2. Identyfikacja Wojciecha Krasuckiego (chrzestnego 1762) W bazie Minakowskiej (sejm-wielki.pl) **brak Wojciecha Krasuckiego z XVIII w.** - wszystkie trafienia są z XIX-20 w. lub z innych rodów (Korwin-Krasiński, Kruszewski). Wojciech-chrzestny 1762 jest zatem osobą spoza zasięgu głównej bazy potomków Sejmu Wielkiego, podobnie jak Regina Wąsowiczowa. **Możliwe identyfikacje:** 1. **Starszy krewny Józefa Krasuskiego** - ojciec, stryj lub starszy brat; chronologicznie pasuje, jeśli Wojciech ur. ok. 1700-1720, a Józef ok. 1730-1740. Wojciech będący chrzestnym 1762 znałby już rodzinę Pożarowskich (przyszłych teściów/krewnych Józefa). 2. **Drobna szlachta zagrodowa z Krasus pow. łukowski** - podobnie jak cała linia Nowinów-Krasuskich; w XVIII w. mocno rozdrobniona na części wsi. 3. **Krasuski h. Jastrzebiec** - równolegle istniała podlaska linia Jastrzebców (Borkowski, Bon. t. XII/241); możliwe. #### 3.4.3. Konsekwencje dla hipotezy o pochodzeniu Franciszka Wąsowicza Obecność **Wojciecha Krasuckiego** jako chrzestnego (obok **Józefy Pożarowskiej**) potwierdza, że w 1762 r. w Sarnowie istniała **gotowa sieć rodzinno-towarzyska** z udziałem Pożarowskich i Krasuskich - sieć, której **Franciszek Wąsowicz korzystał** dla chrztu własnego syna. **Krasuscy nie byli przybyszami z Podlasia w 1762** - byli już osiedleni w okolicy księstwa siewierskiego przez **Rogowskich/Rogawskich**, którzy trzymali Mijaczów i Bendusz od około 1710 r. (przez Jadwigę Pożarowską). W bazie Minakowskiej (sw.1245443, lu.26018, lu.26019) widoczne są wielokrotne małżeństwa krzyżujące Krasuskich i Rogawskich w następnych pokoleniach (XIX w.: Józef Krasuski × Ludwika Rogawska; Ludwika Krasuska × Kwiryn Rogawski) - to jest **klan rodzinny trzymający się w obrębie sieci klientów biskupich** (zob. §3.6). Dwa możliwe wytłumaczenia (nie wzajemnie wykluczające): **(a)** Franciszek Wąsowicz **dziedziczył sieć chrzestnych po Pawle** (jako jego syn) - chrzestni Wincentego są ze środowiska Pawła, które Franciszek "odziedziczył". **(b)** Franciszek wszedł w sieć po przybyciu do księstwa siewierskiego (jako młody mężczyzna, np. po ślubie z Franciszką Bełzanką ok. 1755-1757); Paweł był stryjem lub dalszym krewnym, ale wszyscy Dunin-Wąsowiczowie z okolicy znali sieć Pożarowskich-Krasuskich. **Wymaga dalszej kwerendy:** akta krakowskie (ślub Franciszek W. × Franciszka Bełzanka), ewentualnie metryki par. Kraków. ### 3.5. Zawiszowie - przeciwnicy procesowi Jana Wąsowicza Zawiszowie wkraczają w niniejsze badania **jednorazowo i ubocznie** - jako **sąsiedzcy adwersarze sądowi** Jana Wąsowicza w sporze o kuźnicę Stokowice rozpatrywanym 4 IX 1720 r. przed sądem bp. Szaniawskiego (zob. §1.4 ter). Konkretnie chodzi o **Jana Zawiszę z żoną Anną** - aktualnych posesorów kuźnicy Stokowice ok. 1720 r., których Jan Wąsowicz pozwał o rozliczenie pobranych dochodów (2500 zł polskich), zwrot kuźnicy oraz odszkodowanie za jej spustoszenie. Pełnomocnikiem Zawiszów był szlachetny **Józef Musiewicz**, substytut szlachetnego **Palamińskiego**. Nazwisko Zawisza jest jednym z pospolitszych nazwisk szlacheckich w Polsce (różne herby: Łabędź, Sulima, Sulimczyk i in.); identyfikacja konkretnej linii Jana Zawiszy wymaga kwerendy w aktach grodzkich kieleckich lub krakowskich pod kątem posesorów dóbr klucza bodzentyno-suchedniowskiego ok. 1715-1725. Wzmianki o nich nie znaleziono w bazie Minakowskiej pod nazwiskiem Zawisza w połączeniu z Stokowicami. **Status w niniejszych badaniach:** rodzina **wyłącznie poboczna** - pojawia się raz w jednym akcie z 4 IX 1720 r., znika z dalszej narracji. Nie ma żadnych przesłanek, by sądzić, że Zawiszowie byli skoligaceni z Wąsowiczami; relacja Jana Wąsowicza z nimi była wyłącznie **procesowa**, nie rodzinna. Dla biogramu poszukiwanego Franciszka Wąsowicza mają znaczenie tylko jako element kontekstu, w którym jego stryj/ojciec Jan operował tuż przed śmiercią. ### 3.6. Klan klientów biskupów krakowskich w księstwie siewierskim Przegląd sieci powinowactw przedstawionych w §3.1-3.4 ujawnia strukturalne podłoże wspólne dla wszystkich graczy: **Wszyscy są klientami biskupów krakowskich-książąt siewierskich:** | Ród | Dowód klientury biskupiej | Źródło | |---|---|---| | **Pożarowscy h. Nałęcz** | Franciszek Pożarowski na Niałku posiadał **sołectwo Wzdół w kluczu bodzentyńskim** (1651) - dobrach biskupów krakowskich; w 1732 r. wnuk(?) Franciszek Pożarowski jest **dzierżawcą całego Klucza Siewierskiego** (tj. głównym zarządcą dóbr biskupich w księstwie) | Łuszczyński (O. 65 p 1522); AKMK Aadm 25 (§1.4 quater) | | **Doleżkowie** | Marcin Aleksander baron Doleżek dostał **baronię od bp. Jakuba Zadzika** (1635-1642 jako księcia siewierskiego) | Polaczkówna s. 107 | | **Rogowscy h. Rola** | Andrzej Jan Rogowski (mąż Jadwigi Pożarowskiej) dziedziczył **Mijaczów i Bendusz** w księstwie siewierskim | Łuszczyński (I 395 p 143) | | **Kiccy h. Gozdawa** | Wojciech Kicki - dziedzic **Preczowa** (par. Będzin) i fundator szpitala w Siewierzu (1727) | KZSP / Wikipedia | **Wniosek strukturalny:** Wąsowiczowie weszli do księstwa siewierskiego **przez koligację z klientami biskupów**, nie jako klienci pierwotni. Franciszek-protoplasta Dunin-Wąsowicz ożenił się z **Elżbietą Doleżek** - ci, którzy już byli na liście zaufanych biskupa. Paweł (syn Franciszka i Elżbiety) odziedziczył tę koligację - i w następstwie objął dobra w księstwie (Rogoźnik, później Sarnów). **Konsekwencja metodologiczna dla dalszej kwerendy:** Klucz do dziedziczenia Wąsowiczów w księstwie siewierskim leży prawdopodobnie w **aktach biskupich**, a nie w aktach grodzkich: 1. **Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie** - akty inwestytury, listy dziedziców/tenutariuszy dóbr księstwa, spory rozstrzygane przez sąd biskupi. 2. **Archiwum Kapituły Krakowskiej** - protokoły wizytacji księstwa siewierskiego (XVII-XVIII w.), w których spisywano dziedziców. 3. **Acta Episcopalia** - instalacje sołectw, nadania, dyspensy małżeńskie (ostatnie szczególnie ważne: para w pokrewieństwie w obrębie tej samej sieci klanowej musiała uzyskiwać dyspensę). Dotąd badania koncentrowały się na aktach grodzkich krakowskich (z których czerpał Łuszczyński) oraz księstwa siewierskiego (zniszczone 1944). **Akta biskupie nigdy nie były systematycznie przejrzane** - to poważna luka w stanie badań. Pierwsza, niesystematyczna kwerenda autorska w AEp 77, AEp 78 oraz Aadm 25 (zob. §1.3-1.4 quater, §6) potwierdza, że już pojedyncze sygnatury przynoszą po kilka aktów dotyczących Wąsowiczów, Doleżków, Pożarowskich i siec klientów biskupich w księstwie siewierskim — co czyni AKMK **najsilniejszym uzasadnionym kierunkiem dalszej kwerendy**. ### 3.7. Płazowscy — rodzina drugiej żony Franciszka **Agnieszka Płazowska** (po 1784 r. *Wąsowiczowa de Czeladź*) była w chwili ślubu z Franciszkiem **wdową** (§1.10). Jej pierwszy mąż, ojciec używanego przez nią nazwiska, był N. Płazowski (zm. przed 1784 r.). Nazwisko panieńskie Agnieszki pozostaje nieznane. Nazwisko **Płazowski** / **Plazowski** nie figuruje w bazie Sejm-Wielki/Minakowski ani w wyczerpany sposob w herbarzach. Możliwe pochodzenie: - gałąź drobnej szlachty z okolic Czeladzi lub Będzina; - później zubożała linia szlachecka, znana z patronimików (Płaza = stara polska forma imienia); - rodzina mieszczanska/zaszczepiona pretensjami do szlachectwa. Identyfikacja Agnieszki i jej pierwszego męża wymaga kwerendy w aktach par. Będzin i Czeladź lata 1770–1784 (ślad pierwszego małżeństwa, ewentualnie akt zgonu pierwszego męża Płazowskiego). Pozostaje otwartym pytaniem, czy Płazowscy wpisują się w **klan klientów biskupich** księstwa siewierskiego (§3.6), czy stanowią wkrót lokalnego pochodzenia z Czeladzi lub Będzina. ### 3.8. Salomonowie — rodzina teścia Wincentego Wąsowicza **Małgorzata Salomonówna** (żona Wincentego Wąsowicza od 7 IX 1788 — §1.13) była córką mężczyzny o imieniu **Salomon**. Forma *Salomonowna* z sufiksem *-ówna* jest klasycznym patronimikiem (nie nazwiskiem rodowym). Imię **Salomon** w XVIII-wiecznej szlachcie polskiej jest rzadkie i nie spotykane w bazie Sejm-Wielki dla księstwa siewierskiego. Występowało częściej: - w spolonizowanych rodzinach pochodzenia obcego (niemieckiego, węgierskiego, ormiańskiego, szkockiego); - wśród nawróconych Żydów-konwertyów (rzadko, zwłaszcza w drugiej połowie XVIII w.); - jako imię chrzcielne po Salomonie biblijnym — zwykle w środowiskach szlacheckich silnie związanych z księgą (np. duchowni protestanccy XVII w., ewangelicy spolonizowani). Tytuł *Generosa Domina* przy Małgorzacie potwierdza formalną przynależność do stanu szlacheckiego, ale rodzice nie są wymienieni z herbu ani z imion. Identyfikacja rodziny wymaga: - kwerendy w herbarzach pod kątem rodzin szlacheckich z imieniem Salomon jako patriarchalnym (Bobrowski, Niesiecki, ewent. Żychliński); - kwerendy w aktach par. Będzin 1750–1770 (akta chrztu Małgorzaty Salomonówny); - ewentualnie przeglądu Bonieckiego pod nazwiskami Salomon[ski] / Salomonowicz / Salomon[N.] w województwie krakowskim XVIII w. Obecność Salomonów w par. Będzin (gdzie zawarto ślub 1788) sugeruje, że rodzina była lokalna — nie spoza księstwa siewierskiego. --- ## 4. Dr Mieczysław Dunin-Wąsowicz (1849-1913) - wczesny badacz rodu W trakcie kwerendy nad Polaczkówną (s. 107, przypis 3) odnaleziono wzmiankę: > "Wiadomość tę zawdzięczamy ś. p. **Dr. Mieczysławowi Dunin-Wąsowiczowi**, > który ją zaczerpnął z aktów kieleckich, lecz chwilowo nie mógł > wskazać ich sygnatury." Postać ta zasługuje na osobne omówienie [^7]. Mieczysław Dunin-Wąsowicz (ur. 27 X 1849, Dobromil - zm. 17 IV 1913, Lwów) był farmaceutą, chemikiem miejskim Lwowa, autorem podręczników farmakognozji oraz **współzałożycielem Polskiego Naukowego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie**, czyli tej samej instytucji, która wydała w 1913 r. Rocznik Towarzystwa Heraldycznego, w którym ukazała się praca Polaczkówny. Mieczysław był znawcą heraldyki i historii rodu Dunin-Wąsowiczów, prowadził kwerendy w **archiwach kieleckich** i nadsyłał Antoniemu Borkowskiemu wyciągi aktowe [^8]. Jego spuścizna naukowa jest opisana m.in. w pracy: **B. Wysakowska, *Przyczynek do biografii Mieczysława Dunin-Wąsowicza (na podstawie archiwaliów lwowskich)*, "Kwartalnik Historii Nauki i Techniki" 1994, nr 2**. --- ## 5. Rękopiśmienne zbiory dokumentów rodziny w Bibliotece Narodowej Kluczowym, dotąd nieeksploatowanym tropem są **rękopiśmienne zespoły dokumentów rodziny Dunin-Wąsowiczów** w **Bibliotece Narodowej w Warszawie** (Zakład Rękopisów). Kwerenda w katalogu BN [^9] ujawnia cztery zespoły rękopiśmienne, obejmujące **łącznie kilkaset dokumentów rodzinnych** z lat 1651-1849: | Sygnatura | Lata | Zawartość | Rozmiar | |---|---|---|---| | **Rps akc. 14713** | 1651-1848 | Dokumenty dot. rodziny Dunin-Wąsowiczów | **98 dokumentów** | | **Rps akc. 14788** | 1729 | Przywilej Augusta II - cesja sołectwa Lubcza przez Michałowiczów na rzecz **Józefa i Cecylii** Dunin-Wąsowiczów | 1 karta, 19×37,5 cm | | **Rps akc. 15056** | 1699-1832 | Zbiór dokumentów dot. rodziny Dunin-Wąsowiczów | - | | **Rps akc. 15558** | 1687-1849 | Zbiór dokumentów rodziny Dunin-Wąsowiczów | **ok. 300 kart**, 40×24 cm | Łącznie zespoły te zawierają około **400+ dokumentów rodzinnych** z okresu **dokładnie pokrywającego się** z poszukiwanym (1687-1849). Zważywszy że Paweł zmarł w 1766 r., a Franciszek-syn działał ok. 1755-1770, dokumenty z tych zespołów są pierwszorzędnym kandydatem do rozstrzygnięcia kwestii filiacji. Dodatkowo w **Archiwum Zamoyskich** (Rps BOZ 2037, korespondencja ordynatów Zamoyskich 1638-1773) wymieniana jest **"Wąsowiczowa C."** (być może Cecylia? - por. przywilej z 1729 r.), **Karol Kazimierz Wąsowicz**, **Maksymilian Dunin-Wąsowicz**, **Jan Dunin-Wąsowicz** i **Dersław Wąsowicz**. --- ## 6. Stan zbadanych źródeł - co wykluczono - **Akta metrykalne księstwa siewierskiego** — przejrzano wszystkie dostępne, brak chrztu poszukiwanego Franciszka. W świetle aktu zgonu z 2 V 1795 (§1.12: *circiter 75 lat*) Franciszek urodził się ok. **1720 r.** — a więc poszukiwanie powinno obejmować księgi 1718–1722. Brak takiego wpisu w księgach par. Siemonia, Siewierz, Będzin i Wojkowice Kościelne sugeruje, że Franciszek nie urodził się w księstwie siewierskim, lecz przybył do niego z dóbr ojcowskich (Smogorów opoczyński, klucz bodzentyński lub Psary). Por. §1.3 (Jan Wąsowicz, brat Pawła, ojciec hipotetyczny w wariancie trzecim). - **C.K. Sąd Szlachecki w Tarnowie** - brak relewantnych akt. - **Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie** — kwerenda przyniosła dotychczas **pięć dokumentów**: (1) akt sądowy z 1714 r. *Executores Testamenti Doleżka cum Wąsowicz* (kuźnica Stokowice — §1.4 bis, **AEp 77**); (2) *Ingrossatio Transactionis per Doleżek & Zacharski* (dzierżawa Kuźnicy Jędrowskiej 1708, ingrosacja ok. 1714 — §1.4, **AEp 77**); (3) akt sądowy z **4 IX 1720 r.** *Wąsowicz cum Zawiszowie* (spór o kuźnicę Stokowice — §1.4 ter, **AEp 78**); (4) akt z 17 I 1722 r. cesja sołectwa Psary (§1.3, **AEp 78**); (5) *Ingrossatio Recognitionum de Brankowski* z 1732 r. dotyczący zakupu Boguchwałowic na imię biskupa Szaniawskiego i depozytu 3000 zł u Pożarowskiego, dzierżawcy klucza siewierskiego (§1.4 quater, **Aadm 25**). Na ostatnim folio aktu §1.4 widoczny początek szóstego dokumentu: *Cessio Ferricudina in Berezów p Joznicki* — **nieprzesłany, do pozyskania**. Kwerenda niesystematyczna — potencjał archiwum niewyeksploatowany. - **Akta metrykalne par. Będzin i par. Czeladź (XVIII w.)** — kwerenda przyniosła pięć aktów domykających biografie trzech pokoleń: **†12 XI 1766 Paweł Wąsowicz** (Sarnów → cmentarz będziński; §1.9), **1784 drugi ślub Wąsowicza** *viduum* z Agnieszką Płazowską *viduam* (§1.10), **7 IX 1788 ślub Wincentego Wąsowicza** z Małgorzatą Salomonówną (§1.13), **19 VII 1795 chrzest Małgorzaty Wąsowicz**, wnuczki Franciszka (§1.11), oraz **†2 V 1795 Generosus Dnus Wąsowicz** w Czeladzi, lat ok. 75 (§1.12). Trzy z tych aktów — 1784, 1795 chrzest, 1795 zgon — **nie podają imienia Franciszka, jedynie nazwisko**; identyfikacja oparta na ciągu pośrednim (Agnes Wąsowiczowa po ślubie 1784, miejsce Czeladź, wiek 75 = ur. ~1720). - **Księgi ziemskie i grodzkie księstwa siewierskiego** - **zniszczone w powstaniu warszawskim 1944 r.** [^10] - **Boniecki, Herbarz Polski** - nie zawiera hasła Wąsowicz (Boniecki nie ukończył dzieła, dotarł tylko do litery "M"). - **Helena Polaczkówna, *Szlachta na Siewierzu Biskupim*** - pełna kwerenda OCR; wzmiankuje gniazdo dóbr i baronię Doleżków, ale bezpośrednio nie zawiera nazwisk Bełzów, Marklowskich ani Pawła/Franciszka/Jana/Józefa Wąsowiczów. Pożarowscy w jej spisie dóbr księstwa nie występują - ale ich obecność w księstwie siewierskim XVIII w. dokumentuje **Łuszczyński (*Sylva Heraldica*)** oraz **akty par. Siewierz i Siemonia z lat 1719-1762** (zob. §2.1.1, §3.3). - **Sejm-Wielki / Wielka Genealogia Minakowskiej** - częściowa kwerenda (kwestia: import Łuszczyńskiego). Baza zawiera tylko część rodu Pożarowskich (5 osób z lu.* i 14.*); brak Doleżków, Cecylii Czachurskiej, Pożarowskiego miecznika i jego potomstwa, Reginy Wąsowiczowej (zob. §3.3.5). --- ## 7. Rekomendowane dalsze kierunki kwerendy W kolejności priorytetów: 1. **Biblioteka Narodowa w Warszawie, Zakład Rękopisów** - zamówić sygnatury **Rps akc. 14713, 14788, 15056 i 15558**. Łącznie ok. 400+ dokumentów rodzinnych Dunin-Wąsowiczów z lat 1687-1849. 2. **BN, Archiwum Zamoyskich**, **Rps BOZ 2037** (korespondencja 1638-1773) - sprawdzić wszystkie listy z udziałem Wąsowiczów. 3. **Archiwum Diecezjalne w Kielcach** - Polaczkówna cytuje akta kieleckie poprzez M. Dunin-Wąsowicza. Po likwidacji księstwa siewierskiego w 1790 r. cześć akt parafialnych mogła trafić do diec. kieleckiej. 4. **Archiwum Państwowe w Katowicach Oddział w Cieszynie + Zemský archiv v Opavě** - kwerenda nad rodziną Marklowskich (Judyta, żona Pawła). *Słownik biograficzny Księstwa Cieszyńskiego* jako punkt wyjścia. 5. **B. Wysakowska, "Przyczynek do biografii Mieczysława Dunin-Wąsowicza"**, KHNiT 1994 nr 2 - może wskazywać lokalizację spuścizny M. Dunin-Wąsowicza (notatki genealogiczne, korespondencja z Borkowskim, Żychlińskim, Polaczkówną). 6. **LNB im. W. Stefanyka we Lwowie** oraz **Ossolineum we Wrocławiu** (spuścizny galicyjskie) - możliwe lokalizacje notatek M. Dunin-Wąsowicza i archiwum Polskiego Naukowego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 7. **Archiwum Diecezjalne w Sosnowcu** (od 1992 wydzielone z krakowskiej) - sprawdzenie metryk parafii **Siemonia, Będzin** (do której należał Sarnów), **Siewierz** (Boguchwałowice), **Wojkowice Kościelne** (Przeczyce), **Bobrowniki** z XVIII w. 8. **Akta krakowskie miejskie** - w kwestii Bełzów (rodzina mieszczańska krakowska, h. Jastrzębiec odm., nobil. 1591). 9. **Zacharscy** - Mikołaj Zacharski i żona, subarendatorzy Kuźnicy Jędrowskiej od Doleżków (1708). Identyfikacja w aktach grodzkich kieleckich i krakowskich. 10. **Joznicki / Jaśnicki** - cedent kuźnicy Berezów (ok. 1714, *Cessio Ferricudina in Berezów p Joznicki*). Powiązany z Serwallami z Berezowic (zob. §1.4 bis). Wymaga identyfikacji i pozyskania dalszych folio tego aktu z AKMK. 11. **Zawiszowie z klucza bodzentyno-suchedniowskiego** (ok. 1720 r.) — Jan Zawisza i żona Anna, posessorowie kuźnicy Stokowice (§1.4 ter). Identyfikacja wymaga kwerendy w aktach grodzkich kieleckich lub krakowskich pod kątem Zawiszowie z dóbr biskupich klucza bodzentyno-suchedniowskiego ok. 1715-1725; również sprawdzić Józefa Musiewicza (pełnomocnik Zawiszów) i Palamińskiego (pełnomocnik principal). 12. **Luka biograficzna Franciszka Wąsowicza 1762–1784** — 22 lata bez śladu źródłowego. Priorytetowo sprawdzić: (a) **akt zgonu Franciszki z Bełzów** w księgach par. Będzin i par. Wojkowice Kościelne, lata 1763–1783; (b) **dalsze dzieci Franciszka i Franciszki** między 1762 a śmiercią Franciszki; (c) **moment przeprowadzki z Sarnowa do Czeladzi** — księgi par. Będzin (Sarnów jako wieś parafii będzińskiej) lata 1762–1784. 13. **Agnieszka Płazowska** — druga żona Franciszka: identyfikacja **pierwszego męża Płazowskiego** (zm. przed 1784) oraz **nazwiska panieńskiego** Agnieszki. Akta par. Będzin i Czeladź lata 1770–1784. Rodzina Płazowskich / Plazowskich w obrębie księstwa siewierskiego — wymaga identyfikacji herbarzowej. 14. **Salomonowie / Salomon[N.]** — teść Wincentego Wąsowicza, ojciec Małgorzaty Salomonówny (ślub 1788, §1.13). Imię Salomon jest w XVIII-wiecznej Polsce szlacheckiej rzadkie — sprawdzić herbarze pod kątem rodzin z imionami nietypowymi, ewentualnie linie spolonizowanej szlachty obcego pochodzenia. 15. **Czeladź po 1795 r.** — księgi par. Czeladź 1795–1820: dalsze losy **Agnieszki Wąsowiczowej** (wdowy po Franciszku); ewentualne dalsze dzieci Wincentego × Salomonówny; ślad **Tomasza Wąsowicza** (ur. 1759 Przeczyce), którego dalsze losy są nieznane. 16. **Rokossowski Stefan**, kanonik katedry chelmskiej, prepozyt będziński (notowany w aktach 1788–1795) — sprawdzić spis duchownych diec. chelmskiej i krakowskiej; może dostarczyć dat granicznych dla okresu odpowiedzialności parafii będzińskiej. --- ## 8. Hipoteza robocza Na podstawie powyższych ustaleń autor proponuje następującą hipotezę, do potwierdzenia lub obalenia kwerendą rękopisów BN: > **Poszukiwany Franciszek Wąsowicz** (ur. ok. **1720**, zm. **2 V 1795** > w Czeladzi w wieku ok. 75 lat, poch. 4 V 1795; żonaty 1° z **Franciszką > z Bełzów** ur. 1728 w Preczowie par. Będzin, córką Stefana i Katarzyny > — ślub między 1755 a 1757; żonaty 2° w **1784 r.** w Będzinie z **Agnieszką > Płazowską**, wdową; ojciec bezimiennej córki 1757 Przeczyce, **Tomasza** > 1759 Przeczyce, **Wincentego Józefa** 1762 Sarnów; dziadek **Małgorzaty > Wąsowicz** chrzczonej 19 VII 1795 w Będzinie z córki Wincentego × Małgorzaty > Salomonówny) **jest synem Pawła Dunin-Wąsowicza** (zm. **12 XI 1766** > w Sarnowie, par. Będzin, poch. na cmentarzu będzińskim), majora dragonii > JKMości, skarbnika dobrzyńskiego, dziedzica Rogoźnika i Boguchwałowic, > z jego małżeństwa z Judytą z Marklowskich. Jego starszymi siostrami > są: **Marianna Zuzanna** (ur. 1719 w Siemoni) oraz **Judyta** > (niezamężna jeszcze 1 VIII 1736 r., zob. §1.2 i §2.1.1). Hipoteza ta stoi > w sprzeczności z konkluzją Żychlińskiego o bezpotomności Pawła, > która jest już obalona chrztem Marianny Zuzanny 1719 r. — co podważa > wiarygodność Żychlińskiego w tej części. Hipoteza alternatywna: Franciszek pochodzi z innej, równoległej gałęzi Dunin-Wąsowiczów, której Żychliński już nie opisał, a w księstwie siewierskim znalazł się przez koligację z Doleżkami (np. drugiego stopnia) lub przez wiano Bełzanki. Trzecia hipoteza (§1.3): syn Jana Wąsowicza (brata Pawła) i Elżbiety Bełchackiej, urodzony 1716–1721, po śmierci ojca (przed 17 I 1722) wychowany u stryja w Sarnowie. ### 8.1. Szersze wnioski po włączeniu aktów AKMK 1714-1732 Cztery sąsiadujące w czasie akty z Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie (§1.3, §1.4, §1.4 bis, §1.4 ter, §1.4 quater) - obejmujące okres **1708-1732, czyli całą jedną generację** - rysują znacznie pełniejszy obraz roli Wąsowiczów w księstwie siewierskim niż dotąd przyjmowano: **(I) Wąsowiczowie nie byli dziedzicami, lecz klientami biskupimi.** Wszystkie cztery wsie wiązane z rodem (Stokowice, Psary, Boguchwałowice, Sarnów) **nie były ich dziedziczną własnością**. Stokowice trzymano jako *donatariusze* huty żelaza (nadanie biskupie). Psary - jako sołectwo (*Advocatia*) z prawem do oprawy wiennej. Boguchwałowice były wprost zakupione "na imię biskupa Szaniawskiego". Nawet Sarnów - widoczny w 1732 r. jako miejsce wypłat z kasy biskupiej w obecności pani de Brankowskiej - może mieć analogiczny status (kwestia wymaga osobnej weryfikacji). To **zasadniczo zmienia interpretację Żychlińskiego**: formuła "właściciel Rogoźnika, Boguchwałowic i in." odzwierciedla **stan prawny tenutariusza/sołtysa-szlachcica**, a nie pełnego dziedzica. **(II) Klan klientów krzepł wewnątrz, nie na zewnątrz.** W jednym pokoleniu (1708-1734) widzimy **trzy małżeństwa łączące te same rody w łańcuch**: - Franciszek Dunin-Wąsowicz × Elżbieta Doleżek (rodzice Pawła); - Franciszek Pożarowski miecznik × Anna baronówna Doleżek; - Andrzej Jan Rogowski × Jadwiga Pożarowska (Mijaczów i Bendusz). Dodajmy do tego współwystępowanie chrzestnych Pożarowski + Wąsowiczowa w 1731 r. (Boguchwałowice) oraz Pożarowska + Krasucki w 1762 r. (Sarnów) - i otrzymujemy **endogeniczny krąg ok. 4-5 rodzin szlacheckich** (Wąsowicz - Doleżek - Pożarowski - Rogowski - Krasucki), które przez trzy pokolenia obracają tymi samymi dobrami biskupimi i powinowactwami, nie wpuszczając obcych. To **typowa struktura niskoszlacheckiej klienteli biskupiej** XVII-XVIII w. - znacznie lepiej udokumentowana w aktach biskupich niż w grodzkich. **(III) Pożarowski 1732 = zarządca całego klucza siewierskiego.** Ujawnienie, że Franciszek Pożarowski (ojciec miecznika) w 1732 r. był **Dzierżawcą Klucza Siewierskiego** - a więc **głównym świeckim administratorem dóbr biskupa w księstwie** - tłumaczy, dlaczego Pożarowscy po Pawle Wąsowiczu obejmują Rogoźnik (1725-1731), a w 1762 r. ich córka Józefa wciąż jest naturalnym wyborem na matkę chrzestną dziecka rodzącego się w Sarnowie. Pożarowski jest *prymus inter pares* w tym kręgu klientów; Wąsowiczowie - jego dłużni i mu poddani sąsiedzi. **(IV) Stosunek Sarnowa do Boguchwałowic = nowe zagadnienie badawcze.** Wypłata z 1732 r. - "częścią na dobra Sarnów w obecności JM Pani Brankowskiej, częścią do rąk Pożarowskiego na kupno Boguchwałowic" - po raz pierwszy łączy **w jednej transakcji oba miejsca**, w które biskup Szaniawski lokował pieniądze pani de Brankowskiej. Sarnów występuje tu **na równi z Boguchwałowicami** jako adresat sumy z kasy biskupiej. Możliwe konsekwencje: - Sarnów w 1731-1732 r. **też przeszedł pod patronat biskupi** (zakup, dzierżawa, hipoteka biskupia); - ruchy Pawła Wąsowicza Rogoźnik → Sarnów (1725-1732) **synchronicznie pokrywają się** z biskupimi przejęciami obu wsi - co sugeruje że nie było to przemieszczenie suwerenne, lecz **uzgodnione w ramach klucza**. Wymaga to weryfikacji: status Sarnowa w 1732 r. (akta grodzkie krakowskie, inwentarze biskupie, jeśli się zachowały). **(V) AKMK = nowy główny kierunek kwerendy.** Pięć dokumentów z pojedynczych przeszukań sygn. AEp 77, AEp 78, Aadm 25 dotyczy **bezpośrednio kręgu Wąsowicz - Doleżek - Pożarowski**. To znaczy, że systematyczna kwerenda w księgach **AEp 75-100** (lata ok. 1700-1770) oraz w aktach **Aadm** (Sede vacante) z lat 1719-1732 i 1758-1759 ma duże szanse przynieść **dziesiątki dalszych wzmianek**. Należy ją uznać za **kierunek priorytetowy**, ważniejszy obecnie od spuścizny BN, która już skądinąd była opracowywana w XIX w. **(VI) Dla genealogii poszukiwanego Franciszka:** Wszystkie ustalone powyżej fakty **wzmacniają** hipotezę roboczą (Franciszek = syn Pawła), ponieważ: - Wąsowiczowie są trwałą rodziną klientelską w księstwie, nie epizodem; - siatka chrzestnych łącząca Wąsowiczów, Bełzów, Pożarowskich i Krasuckich w **1731, 1736, 1756 i 1762 r.** jest powtarzalnym wzorcem - czyli aktem rodzinnym, nie przypadkowym; - udokumentowane sąsiedztwo Bełzów i Wąsowiczów w Sarnowie **od ok. 1736 r.** (Stefan Bełza i Judyta Wąsowiczówna jako para chrzestna) sprawia, że małżeństwo Franciszka × Franciszki Bełzanki (1755-1757) to **endogamia wewnątrz klanu sarnowskiego**, a nie przypadek; - Sarnów to *miejsce stale powracające* w aktach rodziny od 1732 r. — Franciszek-syn najnaturalniej jest **kolejnym pokoleniem siedzącym na tym samym miejscu**. ### 8.2. Biografia Franciszka Wąsowicza — spięcie całości (1720–1795) W świetle pięciu aktów metrykalnych z lat 1766–1795 (§§1.9–1.13) można ułożyć ciągłą biografię Franciszka Wąsowicza, której dotąd artykuł nie prezentował w jednym miejscu: | Faza | Lata | Wiek | Wydarzenia | Źródła | |---|---|---|---|---| | **Narodziny** | ok. 1720 | 0 | szacunek z aktu zgonu (*circiter 75 lat* w 1795) | §1.12 | | **Młodość — luka** | 1720–1755 | 0–35 | brak źródeł; przypuszczalnie w domu rodziców | — | | **Ślub 1°** | 1755–1757 | 35–37 | poślubia Franciszkę z Bełzów (ur. 1728) | §3.1 | | **Ojcostwo wczesne** | 1757–1762 | 37–42 | córka bezimienna 1757 (Przeczyce), Tomasz 1759 (Przeczyce), Wincenty Józef 1762 (Sarnów) | §§1.6–1.8 | | **Śmierć ojca** | 1766 | ~46 | Paweł Wąsowicz umiera 12 XI w Sarnowie | §1.9 | | **Wielka luka** | 1762–1784 | 42–64 | brak śladów; śmierć Franciszki przed 1784 | — | | **Ślub 2°** | 1784 | ~64 | poślubia Agnieszkę Płazowską, wdowę (Będzin) | §1.10 | | **Przeprowadzka** | między 1784 a 1795 | 64–75 | osiedla się w Czeladzi z drugą żoną | §§1.11, 1.12 | | **Ślub syna** | 1788 | ~68 | Wincenty poślubia Małgorzatę Salomonównę (Będzin) | §1.13 | | **Śmierć i pochówek** | 2–4 V 1795 | ~75 | umiera w Czeladzi, sakramentami zaopatrzony | §1.12 | | **Pamięć po śmierci** | 19 VII 1795 | post-mortem | wdowa Agnes Wąsowiczowa chrzestną wnuczki Małgorzaty | §1.11 | To jest 75-letni życiorys człowieka, który **przeżył ojca o 29 lat**, **pierwszą żonę o co najmniej 11 lat**, doczekał się ślubu syna i chrztu wnuczki, a po przeprowadzce do Czeladzi pozostał w sieci rodzinnej tak silnie, że nawet jego wdowa po jego śmierci była wciąż traktowana jako pełnoprawny członek rodu Wąsowiczów. ### 8.3. Wzorzec opuszczania imienia w aktach (1784–1795) **Trzy z pięciu nowo odnalezionych aktów** nie podają imienia Franciszka: - **1784** ślub: *viduum Wąsowicz Nobilem* (§1.10) - **1795** zgon: *Generosus Dnus Wąsowicz* (§1.12) Ten powtarzalny wzorzec — zachowanie tytułu szlacheckiego (*Generosus*, *Nobilis*, *Dominus*) przy jednoczesnym pominięciu imienia własnego — jest zjawiskiem opisanym w polskiej literaturze paleograficznej. Może on **odzwierciedlać dystans miejscowego duchowieństwa** wobec osoby przybyłej (Franciszek pojawia się w Czeladzi po 1784 r., słabo znany lokalnemu plebanowi) lub — w przypadku osoby zubożałej — **utratę pozycji w lokalnej hierarchii społecznej** mimo zachowanego formalnego statusu szlacheckiego. Bez porównania z aktami dotyczącymi innych szlachciców w tym samym okresie w par. Będzin i Czeladź nie sposób rozstrzygnąć, czy była to **praktyka kancelarii** (pewien proboszcz/skryba standardowo nie zapisywał imion przy nazwiskach napływowych), czy też **gest społeczny** wobec konkretnej osoby. Pytanie pozostaje otwarte. Istotne natomiast jest, że **żaden z tych aktów nie podważa tytułu szlacheckiego Franciszka**. *Generosus* w akcie zgonu 1795, *Nobilis* w akcie ślubu 1784, *Generosa* przy jego drugiej żonie w akcie chrztu 1795 — wszystkie potwierdzają formalną przynależność rodziny do stanu szlacheckiego do końca. --- ## Przypisy [^1]: Teodor Żychliński, *Krótki zarys monografii rodziny Duninów-Wąsowiczów (z Wielkiego Skrzynna i Smogorzowa) herbu Łabędź*, [w:] *Złota Księga Szlachty Polskiej*, rocznik V, Poznań 1883, s. 380-422. Skan dostępny w Bibliotece Cyfrowej Uniwersytetu Warszawskiego (CRISPA), publikacja nr 147. [^2]: Adam Boniecki, *Herbarz Polski*, t. IV, Warszawa 1901, s. 348, hasło "Doleżkowie v. Dołężkowie". Wydanie elektroniczne: https://www.wielcy.pl/boniecki/pl/art/4/611.xml - pozycja 4.611.5 i 4.611.6 w bazie Minakowskiej: https://www.sejm-wielki.pl/b/4.611.6. [^3]: Por. hasło "Siemonia" w polskiej Wikipedii oraz Helena Polaczkówna, *Szlachta na Siewierzu Biskupim w latach 1442-1790*, "Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie" 1913, t. IV cz. 2. [^4]: Polaczkówna, op. cit., s. 107. Pełen skan dostępny w Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej: https://www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/78542/edition/92967. [^5]: *Genealogia Polska - Bełza*, polishgenealogy.blogspot.com, hasło oparte na: Antoni Borkowski, *Rocznik Heraldyczny*, t. 1, s. 441. [^6]: Por. *Słownik biograficzny Księstwa Cieszyńskiego*, kartoteka online: przodkowiezcieszyna.blogspot.com. [^7]: Anna Trojanowska, *Dunin-Wąsowicz Mieczysław*, biogram w bazie "Giganci Nauki": https://gigancinauki.pl/gn/biogramy/84212. [^8]: *Bibliografia Polska XIX i XX wieku*, t. 53, s. 2766 (cyt. za Borkowskim, *Rocznik Heraldyczny* t. II). [^9]: Katalog Biblioteki Narodowej, dostępny przez API: https://data.bn.org.pl/api/institutions/bibs.json. Sygnatury podane za karty katalogowe BN (stan: czerwiec 2026). [^10]: Informacja od autora artykułu, oparta na kwerendzie własnej. --- *Aktualizacja: czerwiec 2026. Artykuł powstał w toku poszukiwań genealogicznych nad rodziną Wąsowiczów osiadłych w XVIII w. w księstwie siewierskim. Wszelkie uzupełnienia, sprostowania i kontakt: [kamil@reszczyk.pl]