# Rodzina Dunin-Wąsowiczów i sołectwo Strzegomskie (1767–1874) --- ## Streszczenie Sołectwo (łan wybraniecky) we wsi Strzegom w parafii strzegomskiej, ekonomii Osiek, pow. sandomierski — ok. 91 morgów ziemi z dworem, spichlerzem i polami o własnych nazwach — przeszło przez ręce trzech rodzin. Ostatecznie jego losy splotły się nierozerwalnie z genealogią Dunin-Wąsowiczów z linii siewiersko- będzińskiej. Kiedy **Jan Nepomucen Dunin-Wąsowicz** pojął za żonę **Agnieszkę z Kosińskich** i osiadł w Strzegomiu, sołectwo stało się centrum życia całej rodziny przez ćwierć wieku. Po śmierci Agnieszki i stopniowym rozsypaniu się rodziny Jan sprzedał je — niezgodnie z prawem — miejscowemu proboszczowi. Córka Karolina walczyła o swoje prawa przez dwie dekady i wygrała. Akcja całej tej historii rozgrywa się w **Królestwie Polskim pod panowaniem rosyjskim**: podatki płaci się w rublach srebrnych, korespondencja urzędowa idzie do Komisji Rządowej Przychodow i Skarbu (KRPiS) lub do gubernatora radomskiego, a sądy orzekają na podstawie **Kodeksu Napoleona** — zachowanego w Królestwie Polskim od 1815 r. i obowiązującego przez cały opisywany okres. To Kodeks Napoleonów dał Karolinie broń prawną: art. 724, 731 i 748 chroniły udział spadkobierców w majątku po zmarłej matce — niezależnie od tego, co z nim zrobił ojciec. --- ## Część I: Sołectwo Strzegomskie — czym było i co warto o nim wiedzieć Sołectwo (łac. *advocatia*, ros. *солтыство*) w I Rzeczypospolitej i w okresie zaborów było **dziedziczną lub dożywitnią posiadłością uprzywilejowaną** w obrębie królewszczyzny — nie pańszczyzną, lecz ziemią szlachecką wyodrębnioną ze skarbowego folwarku, nadawaną za zasługi wojskowe lub administracyjne, zwolnioną od ciężarów w zamian za opłatę **łanowego**. Sołectwo w Strzegomiu (wsi ekonomii Osiek, ob. woj. świętokrzyskie) obejmowało: - **~91 morgów i 176 prętów** gruntu — ogrody, pola pszenne i żytnie, łąki, pastwiska; pola znane lokalnie pod nazwami **Zalesie, Niwka, Mucharze, Kopaniny, Kurznik, Grodza, Smug**; - zabudowania: **drewniany dwór**, piekarnie dla komorników, spiżarnia, stajnia, **spichlerz dębowy**, chlewy, stodoły (wg inwentarza Reklewskiego 1768 i lustracji 1777); - opłata łanowego: **18 rubli srebrnych rocznie**; - dochód netto w 1866 r.: **66 rubli 1 kopiejka** — przyzwoita, ale skromna renta. W 1856 r. Choroszyńscy zapłacili za sołectwo 1305 rb; w 1872 r. wyceniono je na **3000 rb** — wzrost dwukrotny w 16 lat. Była to więc własność o realnej wartości majątkowej, o którą warto walczyć przed sądem. --- ## Część II: Genealogia Dunin-Wąsowiczów — pięć pokoleń ### Pokolenie I–II: korzenie siewiersko-będzińskie Wąsowiczowie ze Strzegomia wywodzą się z linii siewierskiej — szlachty osiadłej w okolicach Sarnowa i Będzina (dawne Księstwo Siewierskie, biskupie): ``` Franciszek Dunin-Wąsowicz (†2 V 1795 par. Czeladź) [Pokolenie I] ⚭ I: Franciszka Bełza [ok. 1755 par. Będzin] — matka Wincentego ⚭ II: Agnieszka [1784 Czeladź] │ └── Wincenty Józef Wąsowicz (ur. 1762 Sarnów) [Pokolenie II] ⚭ 7 IX 1788 Będzin: Małgorzata Salomonówna │ ├── Jan Nepomucen (ur. 30 VIII 1789 Pogoń par. Będzin) ← główny bohater ├── Kazimierz Wąsowicz (ur. po 1789; budowniczy pow. opatowskiego) └── Małgorzata Wąsowiczówna (ochrz. 19 VII 1795 par. Będzin) ``` Linia ta jest bezpośrednio opisana w folderze [`franciszek-dunin-wasowicz-siewierskie-1720`](../franciszek-dunin-wasowicz-siewierskie-1720/index.md) i łączy się ze Strzegomiem przez Jana Nepomucena — syna Wincentego i wnuka Franciszka. --- ### Pokolenie III: Jan Nepomucen Dunin-Wąsowicz i Agnieszka z Kosińskich #### Skąd przyszedł Jan — droga z Będzina do Strzegomia Jan Nepomucen urodził się **30 sierpnia 1789 r. we wsi Pogoń**, parafii Będzin — najstarszy syn Wincentego Józefa. Dorastał w Księstwie Siewierskim, które po rozbiorach weszło kolejno pod zabór pruski, austriacki, wreszcie w 1815 r. znalazło się w Królestwie Polskim. Jako młody mężczyzna Jan obrał zawód **ekonoma** — opłacanego zarządcy cudzych majątków. Przed 1819 r. trafił do okolic par. Otałęż / Czermin w ziemi sandomierskiej, gdzie zatrudnił się w kluczu dóbr jako **ekonom dominialny w Łysakówku**. Tam zetknął się z **Antonim Krzyżanowskim** — ekonomem w pobliskim Łysakowie, dzierżawcą sołectwa strzegomskiego, mężem ciotki jego przyszłej żony. #### Agnieszka — dziecko Zawadki Agnieszka (ok. 1801–1803) przyszła na świat w **Zawadce** w Galicji (cyrkuł wadowicki), jako córka **Tekli z Rottermundów** i nieznanego z imienia **Kosińskiego** (*agnitio prolis*). Panieńskie nazwisko Agnieszki świadczy o oficjalnym uznaniu ojcostwa przez Kosińskiego, ale ten pozostał osobą anonimową — akta wadowickie z tego okresu nie zachowały się. Matka Tekla była siostrą **Marianny Rottermund** — żony Antoniego Krzyżanowskiego. Po śmierci matki małą Agnieszkę wychowała właśnie ciotka Marianna z mężem Antonim — i to w Strzegomiu, przy sołectwie, które Antoni dzierżawił. #### Ślub — Otałęż, 22 II 1819 ![Akt ślubu Jana Nepomucena Dunin-Wąsowicza z Agnieszką Kosińską, par. Otałęż, 22 II 1819](grafiki/akt_slubu_Jan_Wasowicz_Agnieszka_Kosinska_Otalez_1819-02-22.jpg) Jan (lat 29) i Agnieszka (ok. lat 20) pobrali się **22 lutego 1819 r.** w par. Otałęż. Świadkami byli: **Felix Osmolski** (mandatariusz dominii Łysaków) i **Antoni Krzyżanowski** (ekonom z Łysakowa — wuj-teść oblubienicy). Akt sporządzono w formularzu galicyjskim, który nie wymienia rodziców — stąd brak ojca Agnieszki w tekście. Pełna analiza aktu: [`scans/00_slub_Otalez_1819.md`](scans/00_slub_Otalez_1819.md). Osobiste powiązania obecnych na ślubie tłumaczą się same: Antoni był człowiekiem z pozycją w ekonomii Łysaków, z poważaniem i siecią kontaktów. Wydał siostrzenicę swojej żony za swojego podwładnego (lub kolegę) — człowieka godnego zaufania. Pięć lat później scedował na nich sołectwo. #### Sołectwo przechodzi w ręce Wąsowiczów — 4 XI 1824 W 1820 r. Antoni Krzyżanowski formalnie odkupił sołectwo od potomków jego pierwszego posesora Macieja Jankowskiego. Po kilku latach batalii prawnej przed Komisją Województwa Sandomierskiego o zatwierdzenie sukcesji — **4 listopada 1824 r.** sporządzono akt rejentny cesji: > **Antoni i Marianna Krzyżanowscy cedują sołectwo strzegomskie na Jana i Agnieszkę > Wąsowiczów — każde po połowie.** To był dar — nie sprzedaż. Agnieszka jako siostrzenica żony Antoniego, którą ciotka wychowała jak własną córkę, stała się współwłaścicielką 91 morgów i drewnianego dworu, w którym mieszkała od dziecka. #### Życie w Strzegomiu (1824–1837) Układ był pragmatyczny: Krzyżanowscy dzierżawili cały folwark Strzegomski od Skarbu — duże dobro państwowe z wieloma polami i ludźmi. Jan pracował jako ich **ekonom** — zarządca tego folwarku, mieszkający w jego obrębie. Sołectwo było oddzielnym, mniejszym majątkiem Jana i Agnieszki — ale wszyscy mieszkali razem, w tej samej wsi. W tej wspólnocie wychowywało się sześcioro dzieci Wąsowiczów: | Imię | Data ur. | Miejsce | Uwagi | |------|----------|---------|-------| | Józef Maksymilian | 30 XII 1819 | Otałęż, par. Czermin | pierworodny | | Franciszek | ok. 1821–1826 | parafia nieustalona | nie ur. w Strzegomiu ani Czerminie | | Bolesław | ok. 1822–1823 | parafia nieustalona | nie ur. w Strzegomiu ani Czerminie | | Konstanty Błażej | 3 II 1827 | Strzegom | pierwszy ur. w Strzegomiu, dom nr 1 | | Stanisław Jan Nep. | 9 V 1829 | Strzegom | drugi ur. w Strzegomiu, dom nr 41 | | Karolina | ok. 1836 | Grzegorzowice k. Opatowa | najmłodsza; matka †kilka mies. później | Franciszek i Bolesław przyszli na świat w nieznanej parafii w latach ok. 1821–1826, gdy rodzina była zapewne w wędrówce zawodowej — poza parafią Czermin i Strzegom. Hipoteza: region opatowski, gdzie Jan mógł tymczasowo ekonomować (wskazuje na to późniejsza bliskość Konstantego i Karoliny z tym rejonem). Karolina — urodzona ok. 1836 w **Grzegorzowicach k. Opatowa** (par. Grzegorzowice ) — była najmłodszym dzieckiem. Agnieszka zmarła kilka miesięcy po jej urodzeniu; Karolina niemal nie pamiętała matki. #### Agnieszka Wąsowiczowa — śmierć 27 I 1837 ![Akt zgonu Agnieszki z Kosińskich Dunin-Wąsowiczowej, par. Strzegom nr 11/1837 (29 I 1837)](grafiki/akt_zg_Agnieszka_Wasowicz_Strzegom_1837-01-29.png) **27 stycznia 1837 r.**, o godzinie 15:00, Agnieszka Wąsowiczowa — *córka Tekli z Rotermandów, a ojca nie wiadomego* — zmarła w domu nr 41 w Strzegomiu. Miała ok. 36 lat. Jan zgłosił zgon dwa dni później, jako świadek towarzyszył mu Michał Smagowski, tkacz ze wsi. Przyczyna śmierci nie jest podana w akcie. Okoliczności wskazują na **cholerę** — II pandemia choleryczna przechodziła przez gubernię radomską w latach 1836–1838, a w księdze par. Strzegom z tego okresu widać zwiększoną liczbę zgonów. Śmierć Agnieszki miała konsekwencje prawne: **połowa sołectwa** (nabyta przez nią na mocy cesji 4 XI 1824) stała się masą spadkową po matce. Jan nie miał prawa rozporządzać nią bez zgody dzieci. Przez następne 12 lat żył w Strzegomiu — i ignorował ten fakt. --- ### Pokolenie IV: sześcioro dzieci Jana i Agnieszki Po śmierci Agnieszki rodzina rozpadała się powoli. Starsi synowie szukali pracy i żon. Karolina wyjechała do Grzymały. Jan został sam z coraz cięższym sołectwem i starzejącymi się Krzyżanowskimi. Trzej młodsi synowie — Franciszek, Bolesław i Stanisław — zostali wciągnięci w tryby rosyjskiej polityki wobec szlachty bezrolnej. Po klęsce Powstania Listopadowego (1831) władze carskie systematycznie weryfikowały prawo do szlachectwa w Królestwie Polskim: rodziny, które nie potrafiły udokumentować swego stanu — a Jan Nepomucen po sprzedaży sołectwa w 1849 r. był właściwie gołosłowną szlachtą bezrolną — lądowały w kategorii *jednodworców* lub *obywateli wolnych*, podlegających rekrutacji. Carskie ukazy z lat 1836 i 1843 o weryfikacji stanu szlacheckiego sprawiły, że młodzież z takich rodzin albo szła do wojska — co dawało rangę i utrzymanie — albo trafiała do klas niższych bez żadnych perspektyw. Wojsko nie było wolnym wyborem; było najłagodniejszą dostępną opcją. Pełna dokumentacja genealogiczna w pliku [`dzieci-Jana-i-Agnieszki.md`](dzieci-Jana-i-Agnieszki.md). Poniżej — synteza każdej biografii. --- #### 1. Józef Maksymilian (ur. 30 XII 1819 Otałęż, † po 1858) ![Akt urodzenia Józefa Maksymiliana Wąsowicza, par. Czermin (30/31 XII 1819)](grafiki/akt_ur_Jozef_Wasowicz_Lysakow_1819-12-30.png) Pierworodny. Ochrzczony w Otałęży 31 XII 1819 — dziesięć miesięcy po ślubie rodziców. Chrzestni: Joannes Szulkiewicz i Helena Lachowiczowa. Józef wybrał drogę inteligencji urzędniczej: od **1843 r.** pracował jako aplikant u swojego stryja **Kazimierza Wąsowicza** — budowniczego powiatu opatowskiego. W tym samym roku ożenił się z **Barbarą Gościnną**. Kariera: | Lata | Stanowisko | Miejsce | |------|-----------|---------| | 1843+ | aplikant urzędu pow. | Opatów (u stryja Kazimierza) | | ~1848 | wójt gminy | Świniary, pow. sandomierski | | 1849 | dzierżawca | Beszowa (kwit 1500 rb na hr. Ledochowskiego) | | przed 1854 | dzierżawca | Pęczyny | | po 1854 | dzierżawca | **Słotwiny par. Karczmiska**, pow. lubelski | | 1858 | dzierżawca (wciąż w Słotwinach) | potwierdzone aktem zg. ojca | Po 1858 ślad się urywa. Hipoteza: rejon par. Cerekiew (pow. kozienicki). W procesie Karoliny z 1872 r. nie występuje — prawdopodobnie już nie żył lub formalnie ustąpił jej swoich roszczeń. --- #### 2. Franciszek (ur. ok. 1821–1826, † prawdopodobnie przed 1858) Drugi lub trzeci syn, urodzony w nieznanej parafii poza Strzegomiem i Czerminem. W 1857 r. (protokół strzegomski) — w armii rosyjskiej. Kiedy dokładnie trafił do służby, nie wiadomo; najpewniej w latach 40. lub na początku 50. XIX w., gdy carskie przepisy o weryfikacji szlachectwa bezrolnego zawężały możliwości życiowe. **Nie wymieniony w akcie zgonu ojca 1858** — prawdopodobnie zginął na froncie (hipoteza: wojna krymska 1853–1856 lub kampanie kaukaskie 1855–1858). --- #### 3. Bolesław (ur. ok. 1822/1823, † prawdopodobnie przed 1858) Urodzony ok. 1822/1823, datę potwierdza akt zgonu Marianny Krzyżanowskiej z 1847 r., gdzie Bolesław figuruje jako świadek — lat 24, stanu wolnego, zamieszkały w Strzegomiu. Był bliski rodzinie: obecny na pogrzebie Marianny (ciotki matki), mieszkał z ojcem w Strzegomiu jeszcze dwa lata przed sprzedażą sołectwa. Później — w wojsku rosyjskim (protokół 1857). Nie wymieniony w akcie zgonu ojca 1858. --- #### 4. Konstanty Błażej (3 II 1827 Strzegom — 28 VIII 1862 Ryłowice) ![Akt urodzenia Konstantego Błażeja Wąsowicza, par. Strzegom nr 4/1827](grafiki/akt_ur_Konstanty_Wasowicz_Strzegom_1827-02-04.png) Pierwszy syn urodzony w Strzegomiu — w **domu nr 1**, z udziałem ojca chrzestnego **ks. Jana Janickiego** (plebana strzegomskiego) i matki chrzestnej **Marianny Krzyżanowskiej** (dzierżawczyni wsi). Drugie imię Błażej od patrona dnia (3 II). Obrał zawód ekonoma — śladem ojca, ale nie stryja Kazimierza. W 1849 r. ożenił się z **Wiktorią Jachniewicz** (c. Seweryna Jachniewicza i Tekli z Marcikowskich, ur. Waśniów) w par. Obrazów, wieś Rożki. Trajektoria zawodowa: | Rok | Funkcja | Miejsce | |-----|---------|---------| | 1848 | ekonom | Lipniki | | 1849 | ślub z Wiktorią Jachniewicz | Rożki, par. Obrazów | | 1852 | ekonom | Węgrce Panieńskie (gm. Klimontów, par. Obrazów) | | 1857 | ekonom | Koprzywnica-Cegielnia | | 1858 | ekonom (świadek zg. ojca) | Koprzywnica → epizod Borów Lubelski | | 1860 | **rządca dóbr** | Węgrce Szlacheckie (par. Goźlice, gm. Klimontów) | | pocz. 1862 | propinator / szynkarz | okolice Ryłowic (gm. Klimontów) | | 6/18 VI 1862 | **list gończy** Sądu Policji Poprawczej | Sandomierz (sędzia Jwanowski) | | **28 VIII 1862, godz. 20:00** | **†** | Ryłowice → pochowany cm. par. Chobrzany | Całą karierę po 1852 r. Konstanty spędził w obrębie jednego klastra: gminy Klimontów w pow. sandomierskim — miejscowości oddalone od siebie o kilka–kilkanaście km. **List gończy i śmierć** — w czerwcu 1862 r. Sąd Policji Poprawczej Wydziału Sandomierskiego wystawił list gończy za Konstantym, wskazując jako ostatnie miejsce zamieszkania **wieś Byszów** (gm. Klimontów). Sprawa skierowana do sądu policji poprawczej — czyli formalnie przestępstwo pospolite (defraudacja? oszustwo związane z funkcją rządcy?). ![List gończy za Konstantym Wąsowiczem, Dziennik Urzędowy Gubernii Warszawskiej 1862 nr 30](grafiki/list_gonczy_Konstanty_Wasowicz_DzUrzGubWarsz_1862-06-18.png) Rysopis z listu gończego: *lat 35, wzrostu dobrego, włosów czarnych, oczów piwnych, nosa długiego, twarzy ściągłej, ust miernych, wąsy niegęste czarne* — jedyny znany opis fizyczny Wąsowicza z tej gałęzi. Dwa miesiące po liście gończym Konstanty zmarł w Ryłowicach. Akt zgonu par. Chobrzany (nr 27/1862) zawiera szereg **anomalii kancelaryjnych**: brak słowa „umarł" w korpusie, formuła „niewiadomy imion swych Rodziców" mimo że ten sam ksiądz chrzcił córkę Konstantego w par. Goźlice dwa lata wcześniej, zniekształcenie miejsca urodzenia „Strzegomin" zamiast „Strzegom", i poprawiony kredką numer aktu. Wszystkie anomalie łącznie sugerują świadome zamazanie tożsamości przez księdza. ![Akt zgonu Konstantego Błażeja Wąsowicza, par. Chobrzany nr 27/1862 (30 VIII 1862)](grafiki/akt_zg_Konstanty_Wasowicz_Chobrzany_1862-08-30.png) W tradycji rodzinnej przetrwał przekaz: *Wąsowicz wymienił się papierami ze swoim fornalem o nazwisku Król i się ukrywał* — szczegół typowy dla konspiracji przedpowstaniowej, nie dla zwykłej defraudacji. Hipoteza pełna: konspiracja budząca się przed Powstaniem Styczniowym (22 I 1863 — zaledwie 5 mies. później), a sprawa sądowa jako jej osłona. Rok 1862 to czas szczególnego napięcia w Królestwie Polskim: manifestacje patriotyczne od 1861 r., aktywna działalność komitetów „czerwonych" i „białych", a Aleksander Wielopolski przeprowadza w październiku 1862 r. brankę celowaną w aktywistów warszawskich, która pięć miesięcy później wywołuje Powstanie Styczniowe. Rządcy dóbr, ekonomowie, propinatorzy — warstwa, do której należał Konstanty — tworzyli naturalną sieć konspiracyjną: mieli lokale (szynki, gorzelnie), pieniądze (kasy folwarczne) i ludzi (fornale, stróże). Sąd Policji Poprawczej, który ścigał Konstantego, zajmował się przestępstwami *pospolitymi* — nie politycznymi. To albo oznacza, że zarzut był rzeczywiście kryminalny, albo że władze świadomie unikały eskalacji do komisji śledczych, które nadałyby sprawie wymiar polityczny. **Wiktoria po śmierci Konstantego.** Wdowa zamieszkała w Opatowie; 26 I/7 II 1869 poślubiła w par. Opatów **Karola Gutkowskiego** (wdowiec, lat 45, z Opatowa), który zapewne zmarł przed 1874. **3/15 III 1874** Wiktoria — podpisując się jako *Wąsowicz* (nie *Gutkowska*) — scedowała prawa do sołectwa na Karolinę za 75 rb. ![Porównanie podpisów Wiktorii: 1849 (akt ślubu z Konstantym) i 1874 (cesja)](grafiki/porownanie_podpisy_Wiktoria_1849_1874.jpg) --- #### 5. Stanisław Jan Nepomucen (9 V 1829 Strzegom, † prawdopodobnie przed 1858) ![Akt urodzenia Stanisława Jana Nepomucena Wąsowicza, par. Strzegom nr 6/1829 (16 V 1829)](grafiki/akt_ur_Stanislaw_Wasowicz_Strzegom_1829-05-16.png) Drugi syn urodzony w Strzegomiu — ale już w **domu nr 41** (rodzina przeniosła się z nr 1 między 1827 a 1829). Troje imion: Stanisław od patrona dnia poprzedzającego narodziny (8 V, św. Stanisław); Jan Nepomucen — od dnia chrztu (16 V) i ojca. Chrzestni: Antoni Krzyżanowski (dzierżawca folwarku, lat 60+) i Salomea Karwatowa. W 1857 r. — w armii rosyjskiej. Nie wymieniony w akcie zgonu ojca 1858. Jak bracia Franciszek i Bolesław — prawdopodobnie poległ na jednym z frontów Cesarstwa Rosyjskiego, w służbie, do której bezrolna szlachta polska miała bardzo ograniczone prawo odmowy. --- #### 6. Karolina (ur. ok. 1836 Grzegorzowice, † po 1874) Najmłodsza. Urodzona ok. 1836 w **Grzegorzowicach k. Opatowa** — wsi ok. 70 km na północ od Strzegomia, w której Agnieszka znalazła się z nieznanych powodów. Matka umarła kilka miesięcy po jej urodzeniu. Karolina niemal nie pamiętała Agnieszki. Wychowała sie w **Grzymale** z par. Tuczępy (dekanat stopnicki, gub. radomska), gdzie mieszkała co najmniej do 1858 r. **8 VIII 1863** — Powstanie Styczniowe trwa już siódmy miesiąc, walki nie wygasły, Romuald Traugutt obejmie dyktaturę za dwa miesiące — Karolina wyszła za mąż za **Roberta Brazewicza** (lat 27, ur. Tarnogród, syn Franciszka i Antoniny z Leontyńskich, kasjer prowentu **Dóbr Osieckich**, zam. wieś Dzięki par. Wiązownica), w par. Tuczępy. ![Akt ślubu Karoliny Wąsowiczówny z Robertem Brazewiczem, par. Tuczępy nr 28/1863](grafiki/akt_slubu_Karolina_Wasowicz_Robert_Braziewicz_Tuczepy_1863-08-08.jpg) Wybór partnera nie był przypadkowy: Robert pracował w **tej samej ekonomii Osiek**, której historycznie było częścią sołectwo Strzegom. Mieszkał w parafii Wiązownica — tej samej, której proboszczem w 1849 r. był ks. Piotr Choroszyński, nabywca sołectwa od Jana. Karolina w 1872 r. wystąpiła przed Trybunał Cywilny w Radomiu i — jak wynika z akt notariatu staszowskiego z 1874 r. — **wygrała w pierwszej instancji**. --- ## Część III: Kronika sołectwa i rodziny — oś czasu ### 1767–1824: Sołectwo pod Krzyżanowskimi | Data | Zdarzenie | |------|-----------| | **11 XII 1767** | Konsens króla Stanisława Augusta dla Macieja Jankowskiego (Warszawa) | | **19 IV 1768** | Inwentarz łanu sporządzony przez Eliasza Reklewskiego w Strzegomiu | | **28 III 1768** | Akt grodzki sandomierski: cesja Jankowski → Ludwik Józef i Katarzyna Krzyżanowscy | | **1772–1776** | Krzyżanowscy regularnie płacą raty łanowego | | **1 IX 1777** | Lustracja Komisji Skarbowej — Ludwik Józef i Katarzyna potwierdzeni | | **1 VII 1806** | Józef Krzyżanowski (syn Ludwika Józefa) udziela synowi Antoniemu pełnomocnictwa do odebrania sołectwa; świadkowie: Aleksander Rottermund, Augustyn Białobrzeski | | **16 XII 1820** | Antoni formalnie odkupuje sołectwo od Macieja i Anny Jankowskich | | **1820–1823** | Batalia prawna przed KWS — Antoni walczy o zatwierdzenie sukcesji | | **29 IX 1823** | KRPiS potwierdza prawa Antoniego jako sukcesora | | **4 XI 1824** | **Akt rejentalny: cesja Antoni i Marianna Krzyżanowscy → Jan i Agnieszka Wąsowiczowie (każde po 1/2 sołectwa)** | Rodzina Krzyżanowskich osiadła w **Witkowicach w cyrkule myślenickim** (Galicja) z powiązaniami litewskimi — Ludwik Józef nosił godność **podstolego kowieńskiego**. Antoni i Marianna byli bezdzietni, co umożliwiło przekazanie sołectwa siostrzenicy Marianny — Agnieszce. --- ### 1824–1849: Sołectwo pod Wąsowiczami | Data | Zdarzenie | |------|-----------| | **22 II 1819** | Ślub: Jan × Agnieszka, par. Otałęż — 5 lat przed cesją sołectwa | | **30 XII 1819** | Ur. Józef Maksymilian, Otałęż | | **4 XI 1824** | Cesja sołectwa — Wąsowiczowie posiadaczami | | **3/4 II 1827** | Ur. Konstanty Błażej, Strzegom dom nr 1. Chrzestni: ks. Janicki + Marianna Krzyżanowska | | **9/16 V 1829** | Ur. Stanisław Jan Nepomucen, Strzegom dom nr 41 — przeprowadzka z nr 1 | | **ok. 1836** | Ur. Karolina, Grzegorzowice k. Opatowa | | **27 I 1837** | **† Agnieszka z Kosińskich Wąsowiczowa**, dom nr 41, lat ~36, par. Strzegom | | **18/30 VI 1842** | Reskrypt RG Sandomierskiego — regulacja gruntów przez komisarza Łubieńskiego | | **23 III 1847** | **† Marianna Krzyżanowska**, dom nr 46, lat 65 — „owdowiały mąż Antoni" przeżył ją. Akt podpisał ks. Piotr Choroszyński (za 2 lata nabywca sołectwa). Świadek: Bolesław Wąsowicz, lat 24 | | **19 V 1849** | **† Antoni Krzyżanowski**, dom nr 40, lat 80, **„z żebroty utrzymujący się"**, „nic nie pozostawiwszy". Świadek: Jan Wąsowicz, possessor, lat 59 | | **18/30 VII 1849** | **Jan Wąsowicz sprzedaje całość sołectwa ks. Piotrowi Choroszyńskiemu za 1200 rb sr** — zaledwie 2 miesiące po pogrzebie Antoniego. Sprzedaż bezprawna: nie miał prawa rozporządzać połową Agnieszki bez zgody dzieci | #### Upadek Antoniego Krzyżanowskiego ![Akt zgonu Antoniego Krzyżanowskiego, par. Strzegom nr 23/1849 — status: „z żebroty utrzymujący się"](grafiki/akt_zg_Antoni_Krzyzanowski_Strzegom_1849-05-22.png) Antoni w 1819 r. świadkował ślubowi Jana i Agnieszki jako **ekonom dominialny** w Łysakowie — człowiek z pozycją i powiązaniami. W 1827 i 1829 r. figurował w aktach jako *dzierżawca wsi Strzegomia*. Ale bez dzieci, bez spadkobierców i po śmierci żony Marianny (1847) świat Antoniego się załamał. Umarł jako żebrak, w domu nr 40 (innym niż ten, w którym mieszkał z żoną), bez żadnego majątku, mając ok. 80 lat. Jan Wąsowicz był świadkiem jego śmierci — i dwa miesiące później sprzedał sołectwo. Łańcuch przyczynowy widoczny. --- ### 1849–1866: Sołectwo pod Choroszyńskim — batalia z Karoliną ![Akt zgonu Marianny Krzyżanowskiej, par. Strzegom nr 4/1847 — ks. Piotr Choroszyński proboszcz](grafiki/akt_zg_Marianna_Krzyzanowska_Strzegom_1847-03-25.png) **Ks. Piotr Choroszyński** — proboszcz par. Wiązownica i Strzegom — kupił sołectwo za 1200 rb sr. Po 1856 r. przeszedł do Połańca, a ok. 1866 r. został kanonikiem sandomierskim. Faktycznym posesorem sołectwa był jego brat **Adam Choromiński** z żoną **Zofią z Kisielowskich**. | Data | Zdarzenie | |------|-----------| | **7/9 II 1858** | **† Jan Nepomucen Dunin-Wąsowicz**, godz. 2:00 w nocy, folwark **Gierlachów Pojezuicki** (par. Sandomierz), jako ekonom. Wiek wpisany 75 lat (faktycznie 68). Wymienione dzieci: Konstanty (ekonom Koprzywnica), Józef (Słotwiny par. Karczmiska), Karolina (Grzymała). Brak Franciszka, Bolesława i Stanisława — prawdopodobnie już nie żyli | | **13/25 IX 1857** | Pierwsze pismo Karoliny Wąsowicz z Grzymały — żąda zwrotu sołectwa | | **31 XII 1857** | Opinia prawna: sprzedaż 1849 nieważna, sołectwo powinno wrócić do Skarbu | | **21 IV/3 V 1860** | Decyzja KRPiS: przywilej wygasł ze śmiercią Antoniego; akt 1849 nieważny; Karolina dostaje 3 miesiące na udowodnienie praw | | **18 II 1861** | Sołectwo formalnie zainkamerowane na rzecz Skarbu (brak dowodów od Karoliny) | | **28 VIII 1862** | **† Konstanty Błażej Wąsowicz**, Ryłowice, godz. 20:00 | | **6/18 VI 1862** | List gończy za Konstantym (wystawiony przed śmiercią) | | **8 VIII 1863** | Karolina Wąsowiczówna (lat 27) wychodzi za Roberta Brazewicza, par. Tuczępy | | **19 II/3 III 1866** | **KRPiS zwraca ks. Choroszyńskiemu akt cesji 1824 i zatwierdza zaniechanie inkameracji** | | **13 IX 1866** | Protokół końcowy: Komisja Skarbu zaniechała inkameracji | --- ### 1866–1874: Finał — Karolina wygrywa Po śmierci Zofii Choromińskiej w 1872 r. sprawa wróciła z nową energią. | Data | Zdarzenie | |------|-----------| | **4/16 VII 1872** | **† Zofia z Kisielowskich Choromińska** — bezdzietna wdowa po Adamie. Siostra Kunegunda Pieniążkowa staje się spadkobierczynią. Przy inwentarzu (Rep. 148) Robert Braziewicz składa zastrzeżenie sądowe. Sołectwo wycenione na 3000 rb | | **24 VIII/5 IX 1872** | **Pozew Karoliny Braziewiczowej** przed Trybunał Cywilny w Staszowie przeciw ks. Choroszyńskiemu i Kunegundzie Pieniążkowej — o połowę sołectwa (prawa po matce Agnieszce) | | **3/15 III 1874** | **Cesja: Wiktoria z Jachimowiczów Wąsowiczowa → Karolina Braziewiczowa** za 75 rb (Rep. 51/630, not. Protazy Wąsowicz, Staszów). Karolina konsoliduje prawa: własne (po matce) + nabyte od Wiktorii (po Konstantym) | | **17/29 IV 1874** | **Plenipotencja Karoliny dla Roberta Braziewicza** (Rep. 78/655, Staszów). **Trybunał Radomski wydał wyrok korzystny dla Karoliny** (data wyroku nieustalona; apelacja Pieniążkowej w toku) | ![Podpis Wiktorii Wąsowicz na cesji 1874 (prawy)](grafiki/podpis_Wiktoria_Wasowicz_cesja_1874-03-15.jpg) --- ## Część IV: Pełny łańcuch posesorów sołectwa (1767–1872) ``` 1. Maciej Jankowski (1767–1768) ↓ cesja gr. sand. 28 III 1768 + konsens kr. 11 VIII 1768 2. Ludwik Józef Krzyżanowski ⚭ Katarzyna z Xsięskich [podstoli kowieński, rodzina osiadła w Witkowicach k. Myślenic] [oboje †przed 1823] ↓ sukcesja syna 3. Antoni Krzyżanowski ⚭ Marianna z Rottermundów [ekonom dóbr, dzierżawca folwarku strzegomskiego, bezdzietni] [Antoni †19 V 1849 jako żebrak] ↓ cesja rejentalna 4 XI 1824 4. Jan Nepomucen Dunin-Wąsowicz ⚭ Agnieszka z Kosińskich [każde 1/2; Agnieszka †27 I 1837; Jan nadal posiadał sołectwo wbrew prawom dzieci] ↓ kontrakt prywatny 18/30 VII 1849 (sprzedaż bezprawna) 5. ks. Piotr Choroszyński (proboszcz Wiązownicy i Strzegomia, potem kanonik sand.) → przekazał bratu ok. 1856 6. Adam Choromiński ⚭ Zofia z Kisielowskich [posiadali faktycznie; oboje †przed 1872] ↓ po śmierci Zofii 4/16 VII 1872 7. Kunegunda z Kisielowskich Pieniążkowa (siostra Zofii, spadkobierczyni) ← równolegle: Karolina Braziewiczowa (córka Jana i Agnieszki) wygrywa przed Trybunałem Cywilnym w Radomiu (apelacja Pieniążkowej w toku, IV 1874) ``` --- ## Część V: Genealogia Krzyżanowskich (tło dla sołectwa 1767–1849) ``` [?] przodek nieznany; rodzina z Witkowic k. Myślenic (Galicja Zach.) │ └── Ludwik Józef Krzyżanowski ⚭ Katarzyna z Xsięskich [podstoli kowieński; nabyli sołectwo 1768] │ └── Józef Krzyżanowski [Possessor Dziedziczny, Witkowice; pełnomocnictwo dla syna 1 VII 1806] │ └── Antoni Krzyżanowski ⚭ Marianna z Rottermundów [c. Józefa Rottermunda i Marianny z Jordan-Stojowskich z Zawadki] [bezdzietni; sołectwo cesją na siostrzenicę Agnieszkę, 4 XI 1824] Antoni †19 V 1849 Marianna †23 III 1847 Józef Rottermund ⚭ Marianna z Jordan-Stojowskich (Zawadka, Galicja) │ ├── Marianna Rottermund ⚭ Antoni Krzyżanowski (→ wyżej) └── Tekla Rottermund (matka Agnieszki Kosińskiej; ojciec nieznany) ⚭ Leonard Stoczyński (po 1812, po urodzeniu Agnieszki) ``` --- ## Część VI: Otwarte pytania i kwerendy 1. **Akta metrykalne par. wadowickich** z lat 1798–1805 — zniszczone; identyfikacja biologicznego ojca Agnieszki (Kosińskiego) niemożliwa bez nich. 2. **Urodzenia Franciszka i Bolesława** (~1821–1826) — szukać w parafiach regionu opatowskiego lub na trasie zawodowej Jana Wąsowicza z tego okresu. 3. **Akta Sądu Policji Poprawczej Wydziału Sandomierskiego za 1862 r.** (AP Kielce lub Radom) — treść zarzutów wobec Konstantego; czy sprawa została umorzona po przedłożeniu aktu zgonu? 4. **Los Józefa Maksymiliana po 1858** — ostatni raz potwierdzony w Słotwinach par. Karczmiska; dalszy trop: par. Cerekiew, pow. kozienicki. 5. **Wyrok Sądu Apelacyjnego** w sprawie Karolina Braziewiczowa vs. Kunegunda Pieniążkowa — do sprawdzenia w aktach Trybunału Cywilnego w Radomiu i aktach notariatu staszowskiego po 1874 r. --- ## Część VII: Spis materiałów źródłowych ### Skany sołectwa - `posiadanie-soltysowa-1767-do-1866/` — ~215 skanów tomu I (akta posiadania) - `dzierzawa-soltysowa-1866-do-1872/` — 55 skanów tomu II (akta dzierżawy) - `Notariusz Staszów/1872 Inwentarz Soltysowo/` — inwentarz po Zofii Choromińskiej - `Notariusz Staszów/1874 Cesja - Braziewicz, Wiktoria Wasowicz/` — cesja Wiktoria → Karolina - `Notariusz Staszów/1874/` — plenipotencja Karoliny ### Grafiki z aktami metrykalnymi | Plik | Treść | |------|-------| | `grafiki/akt_slubu_Jan_Wasowicz_Agnieszka_Kosinska_Otalez_1819-02-22.jpg` | Akt ślubu Jana × Agnieszki | | `grafiki/akt_ur_Jozef_Wasowicz_Lysakow_1819-12-30.png` | Akt ur. Józefa Maks. Wąsowicza | | `grafiki/akt_ur_Konstanty_Wasowicz_Strzegom_1827-02-04.png` | Akt ur. Konstantego Błażeja | | `grafiki/akt_ur_Stanislaw_Wasowicz_Strzegom_1829-05-16.png` | Akt ur. Stanisława Jana Nep. | | `grafiki/akt_zg_Agnieszka_Wasowicz_Strzegom_1837-01-29.png` | Akt zg. Agnieszki Wąsowiczowej | | `grafiki/akt_zg_Marianna_Krzyzanowska_Strzegom_1847-03-25.png` | Akt zg. Marianny Krzyżanowskiej | | `grafiki/akt_zg_Antoni_Krzyzanowski_Strzegom_1849-05-22.png` | Akt zg. Antoniego Krzyżanowskiego | | `grafiki/akt_zg_Jan_Wasowicz_Sandomierz_1858-02-09.png` | Akt zg. Jana Nep. Wąsowicza | | `grafiki/list_gonczy_Konstanty_Wasowicz_DzUrzGubWarsz_1862-06-18.png` | List gończy za Konstantym | | `grafiki/akt_zg_Konstanty_Wasowicz_Chobrzany_1862-08-30.png` | Akt zg. Konstantego Błażeja | | `grafiki/akt_slubu_Karolina_Wasowicz_Robert_Braziewicz_Tuczepy_1863-08-08.jpg` | Akt ślubu Karoliny × Roberta | | `grafiki/podpis_Wiktoria_Jachniewicz_slub_1849.jpg` | Podpis Wiktorii z aktu ślubu 1849 | | `grafiki/podpis_Wiktoria_Wasowicz_cesja_1874-03-15.jpg` | Podpis Wiktorii z cesji 1874 | | `grafiki/porownanie_podpisy_Wiktoria_1849_1874.jpg` | Porównanie obu podpisów | --- Wszelkie uzupełnienia, sprostowania i kontakt [kamil@reszczyk.pl]