Kazimierz Dunin-Wąsowicz — budowniczy powiatowy (1791–1859)

Streszczenie

Kazimierz Dunin-Wąsowicz urodził się 3 marca 1791 r. w Pogoni k. Będzina jako syn Wincentego Józefa Wąsowicza i Małgorzaty z Salomonów — młodszy brat Jana Nepomucena, głównego bohatera historii sołectwa strzegomskiego (sołtywoso-strzegom-1767-1878).

Podczas gdy Jan obrał drogę ekonoma i osiadł na sołectwie, Kazimierz wybrał zawód budowniczego powiatowego w strukturach administracyjnych Królestwa Polskiego. Przez blisko czterdzieści lat służył kolejno w Obwodzie Kieleckim (1822–1831) oraz jako Delegowany Budowniczy Dyrekcji Ubezpieczeń w Powiecie Opatowskim (1846–1855) i Sejneńskim (1855–1859).

Zmarł 21 grudnia 1859 r. w Sejnach, w wieku 68 lat, w trakcie trwającego postępowania dyscyplinarnego, nie doczekawszy jego rozstrzygnięcia.

Zachowały się dwie jednostki archiwalne dokumentujące jego życie zawodowe: Acta Personalia w Archiwum Państwowym w Kielcach oraz Dowody Służby w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie.

Część I: Rodzina i pochodzenie

Linia siewiersko-będzińska

Kazimierz wywodził się z Dunin-Wąsowiczów osiadłych w okolicach Sarnowa i Będzina (dawne Księstwo Siewierskie, biskupie). Jego dziad Franciszek Dunin-Wąsowicz zmarł 2 maja 1795 r. w parafii Czeladź; miał z pierwszą żoną Franciszką z Bełzów (ślub ok. 1755, par. Będzin) syna Wincentego Józefa.

Wincenty Józef (ur. 1762 Sarnów) poślubił 7 września 1788 r. w Będzinie Małgorzatę Salomonównę — córkę rodu Salomonów. Z tego małżeństwa urodziły się co najmniej troje dzieci:

Wincenty Józef Wąsowicz (ur. 1762 Sarnów)
 ⚭ 7 IX 1788 Będzin: Małgorzata Salomonówna
 │
 ├── Jan Nepomucen (ur. 30 VIII 1789 Pogoń par. Będzin)
 │     → ekonom, possessor sołectwa Strzegom
 ├── Kazimierz (ur. 3 III 1791 Pogoń par. Będzin)
 │     → budowniczy powiatowy ← bohater tej notatki
 └── Małgorzata (ochrzcz. 19 VII 1795 par. Będzin)

Metryka chrztu — Pogoń, 3 marca 1791

Zachowany w aktach personalnych odpis metryki chrztu (Testimonium Baptismi e Pogonia) stwierdza:

Anno Millesimo Septingentesimo nonagesimo primo, Die Vero tertia mensis Martii [...] baptizavi [...] Parentis Vincenti et Margaritae Wąsowicz conjugum legitimorum. Patrini fuere [...] Josephi Malika de Pogonia. Signatum Bendiniae die decima Martii Millesimo Octuagentesimo Decimo. Samuelos Archidiaconus parochus Bediniensis.

Dokument wydano jako odpis 10 marca 1810 r. — Kazimierz miał wtedy 19 lat i przygotowywał się zapewne do pierwszego stanowiska zawodowego. Świadkami chrztu w 1791 r. byli Petrus [Stephanus] i Józef Malik z Pogoni.

Część II: Służba w Obwodzie Kieleckim (1822–1831)

Kontekst administracyjny

Kazimierz wstąpił do służby w Królestwie Polskim pod panowaniem rosyjskim, w strukturach Komisji Województwa Krakowskiego nadzorującej Obwód Kielecki. Stanowiska budowniczych obwodowych wymagały egzaminu kwalifikacyjnego przed Komisją Najwyższą Examinacyjną — wymóg, który Kazimierz spełniał z trudnością przez całą dekadę.

Nominacja — 12 kwietnia 1822

Dnia 12 kwietnia 1822 r. Kazimierz zawarł kontrakt i objął stanowisko Zastępcy Podbudowniczego Obwodu Kieleckiego z tytułem Budowniczego Klasy II (Budowniczy Niższy). Dokument nominacyjny — opatrzony podpisem Białęzowskiego i pieczęcią Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych — stwierdza:

„[...] przeniesiony na Etat Klasy II Budowniczego Niższego [...] zatwierdzenie dnia 12 Kwietnia 1822 Roku."

Tytuł akt personalnych brzmi: Acta Personalia Kazimierza Wąsowicza zastępcy Postają Domowego Obwodu Kieleckiego. 1822/4.

Wpis do ksiąg obywatelskich Kielc — 19 kwietnia 1822

Kilka dni po nominacji, 19 kwietnia 1822 r., Rada Obywatelska Wolnomiasteczkowa Kielecka wpisała Kazimierza do Księgi Obywateli Gminy Kieleckiej.

Zaświadczenie podpisało kilkudziesięciu obywateli kieleckich, m.in.: Sławiński, Łabowski, Gawromski, Flopp, Niedolski, Kmita, Łącki, Jóttkowski, Walcbrowski, Naralski, Myśk, Płowichowski, Łubański.

Wynagrodzenie

Zachowane rachunki z lat 1824–1825 dokumentują miesięczne wypłaty oraz zaległości płacowe. Roczne wynagrodzenie Kazimierza wynosiło ok. 660 złp. Ze skarbu kieleckiego, jednak wypłacano je z opóźnieniami — rachunek zaległości z pisma nr 4693 z 11 grudnia 1824 r. wykazuje:

Problem egzaminu kwalifikacyjnego (1822–1831)

Przez całą dekadę służby kieleckiej Kazimierz nie posiadał formalnego egzaminu kwalifikacyjnego, wymaganego od budowniczych wydziałowych przez Komisję Województwa Krakowskiego. Wygenerował tym obfitą korespondencję urzędową.

Już w 1822 r. zwrócono uwagę na brak egzaminu. Pismo nr 6715/2577 z 18 lipca 1824 r. skierowane do Wyższej Komisji Examinacyjnej zawiera wyjaśnienia Kazimierza, dlaczego nie przystąpił do egzaminu wyznaczonego na 27 marca 1824 r. Kolejne pisma z lat 1823–1825 dokumentują wielokrotne wezwania.

Ostatecznie Kazimierz złożył egzamin kwalifikacyjny przed Komisją Najwyższą Examinacyjną Województwa Krakowskiego w Kielcach, co poświadcza dokument nr 52467 z dnia 10 października 1831 r.

Część III: Luka w dokumentacji (1831–1845)

Po roku 1831 akta kieleckie nie zawierają dalszych informacji o Kazimierzu. Luka obejmuje ok. 14 lat. Wiadomo natomiast z akt sołectwa strzegomskiego, że od 1843 r. u Kazimierza jako aplikant urzędu powiatowego w Opatowie pracował jego bratanek Józef Maksymilian Wąsowicz — syn Jana Nepomucena. Kazimierz był wtedy już usadowiony na stanowisku budowniczego w Opatowie, choć formalne akta nominacji w Dyrekcji Ubezpieczeń datują się na 1845/1846 rok.

Miejsce i charakter służby Kazimierza między 1831 a ok. 1843 rokiem pozostają nieznane na podstawie dostępnych dokumentów.

Część IV: Delegowany Budowniczy Powiatu Opatowskiego (1846–1855)

Dyrekcja Ubezpieczeń — czym był Delegowany Budowniczy

Dyrekcja Ubezpieczeń Królestwa Polskiego (z siedzibą w Warszawie) zarządzała ubezpieczeniami majątkowymi budynków na terenie całego Królestwa. Sieć Delegowanych Budowniczych — po jednym na powiat — odpowiadała za: - inspekcje i wyceny zabudowań objętych ubezpieczeniem, - sporządzanie formularzy „Wykaz Ubezpieczenia — Szacunek Szczegółowy Zabudowań", - szacowanie strat pożarowych i wystawianie świadectw oceny, - podpisywanie protokołów inspekcyjnych wraz z Wójtem Gminy i właścicielem.

Była to posada techniczna, wymagająca wiedzy budowlanej i znajomości prawa ubezpieczeniowego, z podległością wobec centralnej Dyrekcji w Warszawie.

Nominacja — jesień 1845

Pierwsze pisma w sprawie mianowania Kazimierza datowane są na jesień 1845 r. Naczelnik Powiatu Opatowskiego pismem z 14 listopada 1845, nr 17513, informuje Dyrekcję Ubezpieczeń o sprawie budowniczego delegowanego do Opatowa.

Objęcie stanowiska — 18 stycznia 1846

Naczelnik Powiatu Opatowskiego potwierdził pismem z 11 marca 1846, nr 699, że Kazimierz Wąsowicz stawił się, przedstawił władzom i jest gotowy do pracy.

Datą formalnego objęcia stanowiska jest 18 stycznia 1846 r.

Praca w terenie

Zachowane formularze szacunkowe dotyczą m.in. dóbr Tuliszki Piotrowskie (Gmina Sandomierska, Powiat Opatowski, Gubernia Radomska). Każdy formularz podpisany jest przez Kazimierza Wąsowicza, Wójta Gminy i właściciela nieruchomości. Przykładowe wyceny z powiatu opatowskiego:

W maju 1846 r. (pismo nr D.O. 20449/3350 z 27 maja 1846) Dyrekcja Ubezpieczeń kieruje do Naczelnika Powiatu Opatowskiego sprawę inspekcji ubezpieczeniowej samego miasta Opatów.

Część V: Delegowany Budowniczy Powiatu Sejneńskiego (1855–1859)

Przeniesienie do Sejn — październik 1855

Ok. roku 1855 Kazimierz został przeniesiony na nowe stanowisko Delegowanego Budowniczego Powiatu Sejneńskiego w Guberni Augustowskiej (siedziba: Sejny). Pismo Dyrekcji Ubezpieczeń z 16 października 1855 r. wzmiankuje przyjęcie przez niego obowiązków w Sejnach.

Przenosiny oznaczały radykalną zmianę: Sejny leżały w Guberni Augustowskiej, blisko granicy z Prusami i Litwą — daleko od dotychczasowych miejsc pracy na ziemi kieleckiej i sandomierskiej. Kazimierz miał wtedy 64 lata.

Praca w powiecie Sejneńskim

Zachowane formularze i protokoły z lat 1855–1859 dotyczą majątków m.in.: - wsi Tokarska Pułomierze (Gmina Zajezdnocka, Powiat Sejneński) — stodoły murowane i stajnie klas II i III, - folwarku Burniszki — inspekcja i szacunek strat pożarowych.

Protokoły inspekcji noszą tytuł „Protokół Sprawdzenia Pieniężnych Fakturów Budowlanych Gubernii Sejneńskiej, Powiatu Sejneńskiego" i są podpisywane przez Kazimierza jako Delegowany Budowniczy lub Budowniczy Gubernialny Powiatu Sejneńskiego.

Część VI: Sprawa dyscyplinarna (1857–1859)

Zarzut — „nierzetelne świadectwo"

W roku 1857 Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Duchownych (KRSWID) wszczęła postępowanie dyscyplinarne przeciwko Kazimierzowi w związku z zarzutem wystawienia nierzetelnego świadectwa budowlanego przy szacowaniu strat pożarowych w okolicach wsi Burniszki (Powiat Sejneński). Chodziło o podejrzenie nieprawidłowej — zbyt niskiej lub zbyt wysokiej — wyceny strat.

Pismo KRSWID z 8/15 października 1857 żądało od Dyrekcji Ubezpieczeń wyjaśnienia sprawy. Komisja stawiała pytanie wprost: „Czy Wąsowicz jako niezasługujący..." — sugerując możliwość usunięcia ze stanowiska.

Przebieg dochodzenia

Sprawa nie została formalnie zamknięta — Kazimierz zmarł w jej trakcie.

Pismo o mianowaniu następcy — 5 stycznia 1860

Pismo Rządu Gubernialnego Augustowskiego z 5 stycznia 1860 r. (stempel: D 5 STYCZ 1860) jest odpowiedzią na pytanie Dyrekcji Ubezpieczeń o mianowanie następcy. Czytamy w nim o „zamianowaniu następcy na posadę nieboszczyka przez Delegowanego Budowniczego Powiatu Sejneńskiego" — co jednoznacznie potwierdza śmierć Kazimierza przed datą pisma. Rząd Gubernialny stwierdza brak możliwości dokonania samodzielnego mianowania.

Część VII: Śmierć — Sejny, 21 grudnia 1859

Kazimierz Dunin-Wąsowicz zmarł 21 grudnia 1859 r. o godzinie 5 po południu w Sejnach, w wieku 68 lat. Akt zgonu nr 107 sporządzono dwa dni później — 23 grudnia 1859 r. — w mieście Sejnach.

Zgon zgłosili: - Symoziusz Saraziński — budowniczy, lat 30, zamieszkały w Sejnach, - ks. Salomon Hollak — profesor Seminarium Sejneńskiego, lat 27, zamieszkały w Sejnach.

Akt podpisał ks. P. Woemauieh, wikariusz katedralny diecezji augustowskiej.

Akt zgonu nr 107, Sejny, 23 XII 1859 r. — sporządzony przez wikariusza katedralnego ks. P. Woemauieha; świadkowie: Symoziusz Saraziński (budowniczy) i ks. Salomon Hollak (profesor Seminarium Sejneńskiego).

Treść aktu zgonu (nr 107):

„[...] dnia dwudziestego pierwszego Grudnia roku bieżącego o godzinie piątej a południa umarł w Sejnach Kazimierz Wąsowicz Budowniczy Powiatu Sejneńskiego, lat sześćdziesiąt ośm mający, zamieszkały w Sejnach, syn Wincentego i Małgorzaty Małżonków Wąsowiczów — po przekonaniu się naocznie o zejściu Kazimierza Wąsowicza Akt ten podpisaniu oświadczającym przez Nas wrazisteniu podpisany został."

Kazimierz przeżył swojego brata Jana Nepomucena o niespełna dwa lata — Jan zmarł 7/9 lutego 1858 r. w Gierlachowie Pojezuickim k. Sandomierza.

Część VIII: Oś czasu

Część IX: Genealogia (miejsce w drzewie)

Franciszek Dunin-Wąsowicz († 2 V 1795 par. Czeladź)
 ⚭ I: Franciszka z Bełzów [ok. 1755 par. Będzin]
 │
 └── Wincenty Józef Wąsowicz (ur. 1762 Sarnów)
       ⚭ 7 IX 1788 Będzin: Małgorzata Salomonówna
       │
       ├── Jan Nepomucen (ur. 30 VIII 1789 Pogoń)
       │     → ekonom, possessor sołectwa Strzegom
       │     → zob. sołtywoso-strzegom-1767-1878
       │
       ├── KAZIMIERZ (ur. 3 III 1791 Pogoń)
       │     → Budowniczy Klasy II, Obwód Kielecki (1822–1831)
       │     → Del. Budowniczy pow. opatowskiego (1846–1855)
       │     → Del. Budowniczy pow. sejneńskiego (1855–1859)
       │     → † 21 XII 1859 Sejny, lat 68
       │     → ⚭ Ludwika Wąsowiczowa (†przed 1859; Kazimierz wdowiec w akcie zgonu)
       │
       └── Małgorzata (ochrzcz. 19 VII 1795 par. Będzin)

Kazimierz był żonaty z Ludwiką Wąsowiczową — poświadczoną pośrednio jako matka chrzestna dziecka swojego bratanka Józefa Maksymiliana Wąsowicza. Ludwika zmarła przed Kazimierzem: w akcie zgonu z 21 grudnia 1859 r. Kazimierz figuruje jako wdowiec. Data i miejsce śmierci Ludwiki pozostają nieznane — nie trafiły do zachowanych akt kieleckich ani sejneńskich.

Część X: Otwarte pytania i kwerendy

1. Służba 1831–1843 — gdzie Kazimierz pracował po złożeniu egzaminu w Kielcach? Szukać w aktach Komisji Województwa Krakowskiego i Rządu Gubernialnego Radomskiego z lat 1832–1843.

2. Małżeństwo i potomstwo — brak wzmianki w aktach. Sprawdzić księgi metrykalne parafii kieleckich (1822–1831), opatowskich (1843–1855) i sejneńskich (1855–1859).

3. Wynik postępowania dyscyplinarnego — sprawa Burniszek nie została zamknięta za życia Kazimierza. Sprawdzić akta KRSWID i Dyrekcji Ubezpieczeń po 1860 r. (AGAD Warszawa).

4. Następca na stanowisku — Rząd Gubernialny Augustowski nie był w stanie mianować następcy samodzielnie. Kto ostatecznie objął posadę Delegowanego Budowniczego Powiatu Sejneńskiego po 1860 r.?

5. Akt zgonu w księgach metrykalnych Sejn — akt nr 107/1859 — do potwierdzenia w księgach parafii sejneńskiej (AP Suwałki lub kopie w Genetece/Szukajwarchiwach).

Część XI: Spis materiałów źródłowych

Jednostki archiwalne

• AP Kielce, Rząd Gubernialny Radomski, sygn. 1954 — Acta Personalia Kazimierza Wąsowicza zastępcy podbudowniczego obwodu kieleckiego, lata 1822–1831, 115 stron. Mikrofilm nr G-90.2221, wykonany 3 II 1977.
• AGAD Warszawa, Dyrekcja Ubezpieczeń Królestwa Polskiego, sygn. 1_223_0, nr 916 (Nr 407 R.O. / Nr 374 R.S.) — Dowody Służby Wąsowicza Delegowanego Budowniczego, lata 1845–1860, 46 kart.

Grafiki

Wszelkie uzupełnienia, sprostowania i kontakt [kamil@reszczyk.pl]