Przeglądasz wersję statyczną tej strony. Otwórz wersję interaktywną aby korzystać z pełnych możliwości (powiększanie dokumentów, wyszukiwanie).

Rodzina Dunin-Wąsowiczów i sołectwo Strzegomskie (1767–1874)


Streszczenie

Sołectwo (łan wybraniecky) we wsi Strzegom w parafii strzegomskiej, ekonomii Osiek, pow. sandomierski — ok. 91 morgów ziemi z dworem, spichlerzem i polami o własnych nazwach — przeszło przez ręce trzech rodzin. Ostatecznie jego losy splotły się nierozerwalnie z genealogią Dunin-Wąsowiczów z linii siewiersko- będzińskiej.

Kiedy Jan Nepomucen Dunin-Wąsowicz pojął za żonę Agnieszkę z Kosińskich i osiadł w Strzegomiu, sołectwo stało się centrum życia całej rodziny przez ćwierć wieku. Po śmierci Agnieszki i stopniowym rozsypaniu się rodziny Jan sprzedał je — niezgodnie z prawem — miejscowemu proboszczowi. Córka Karolina walczyła o swoje prawa przez dwie dekady i wygrała.

Akcja całej tej historii rozgrywa się w Królestwie Polskim pod panowaniem rosyjskim: podatki płaci się w rublach srebrnych, korespondencja urzędowa idzie do Komisji Rządowej Przychodow i Skarbu (KRPiS) lub do gubernatora radomskiego, a sądy orzekają na podstawie Kodeksu Napoleona — zachowanego w Królestwie Polskim od 1815 r. i obowiązującego przez cały opisywany okres. To Kodeks Napoleonów dał Karolinie broń prawną: art. 724, 731 i 748 chroniły udział spadkobierców w majątku po zmarłej matce — niezależnie od tego, co z nim zrobił ojciec.


Część I: Sołectwo Strzegomskie — czym było i co warto o nim wiedzieć

Sołectwo (łac. advocatia, ros. солтыство) w I Rzeczypospolitej i w okresie zaborów było dziedziczną lub dożywitnią posiadłością uprzywilejowaną w obrębie królewszczyzny — nie pańszczyzną, lecz ziemią szlachecką wyodrębnioną ze skarbowego folwarku, nadawaną za zasługi wojskowe lub administracyjne, zwolnioną od ciężarów w zamian za opłatę łanowego.

Sołectwo w Strzegomiu (wsi ekonomii Osiek, ob. woj. świętokrzyskie) obejmowało:

W 1856 r. Choroszyńscy zapłacili za sołectwo 1305 rb; w 1872 r. wyceniono je na 3000 rb — wzrost dwukrotny w 16 lat. Była to więc własność o realnej wartości majątkowej, o którą warto walczyć przed sądem.


Część II: Genealogia Dunin-Wąsowiczów — pięć pokoleń

Pokolenie I–II: korzenie siewiersko-będzińskie

Wąsowiczowie ze Strzegomia wywodzą się z linii siewierskiej — szlachty osiadłej w okolicach Sarnowa i Będzina (dawne Księstwo Siewierskie, biskupie):

Franciszek Dunin-Wąsowicz (†2 V 1795 par. Czeladź) [Pokolenie I]
 ⚭ I: Franciszka Bełza [ok. 1755 par. Będzin] — matka Wincentego
 ⚭ II: Agnieszka [1784 Czeladź]
 │
 └── Wincenty Józef Wąsowicz (ur. 1762 Sarnów) [Pokolenie II]
             ⚭ 7 IX 1788 Będzin: Małgorzata Salomonówna
             │
       ├── Jan Nepomucen (ur. 30 VIII 1789 Pogoń par. Będzin) ← główny bohater
       ├── Kazimierz Wąsowicz (ur. po 1789; budowniczy pow. opatowskiego)
       └── Małgorzata Wąsowiczówna (ochrz. 19 VII 1795 par. Będzin)

Linia ta jest bezpośrednio opisana w folderze franciszek-dunin-wasowicz-siewierskie-1720 i łączy się ze Strzegomiem przez Jana Nepomucena — syna Wincentego i wnuka Franciszka.


Pokolenie III: Jan Nepomucen Dunin-Wąsowicz i Agnieszka z Kosińskich

Skąd przyszedł Jan — droga z Będzina do Strzegomia

Jan Nepomucen urodził się 30 sierpnia 1789 r. we wsi Pogoń, parafii Będzin — najstarszy syn Wincentego Józefa. Dorastał w Księstwie Siewierskim, które po rozbiorach weszło kolejno pod zabór pruski, austriacki, wreszcie w 1815 r. znalazło się w Królestwie Polskim.

Jako młody mężczyzna Jan obrał zawód ekonoma — opłacanego zarządcy cudzych majątków. Przed 1819 r. trafił do okolic par. Otałęż / Czermin w ziemi sandomierskiej, gdzie zatrudnił się w kluczu dóbr jako ekonom dominialny w Łysakówku. Tam zetknął się z Antonim Krzyżanowskim — ekonomem w pobliskim Łysakowie, dzierżawcą sołectwa strzegomskiego, mężem ciotki jego przyszłej żony.

Agnieszka — dziecko Zawadki

Agnieszka (ok. 1801–1803) przyszła na świat w Zawadce w Galicji (cyrkuł wadowicki), jako córka Tekli z Rottermundów i nieznanego z imienia Kosińskiego (agnitio prolis). Panieńskie nazwisko Agnieszki świadczy o oficjalnym uznaniu ojcostwa przez Kosińskiego, ale ten pozostał osobą anonimową — akta wadowickie z tego okresu nie zachowały się.

Matka Tekla była siostrą Marianny Rottermund — żony Antoniego Krzyżanowskiego. Po śmierci matki małą Agnieszkę wychowała właśnie ciotka Marianna z mężem Antonim — i to w Strzegomiu, przy sołectwie, które Antoni dzierżawił.

Ślub — Otałęż, 22 II 1819

Akt ślubu Jana Nepomucena Dunin-Wąsowicza z Agnieszką Kosińską, par. Otałęż, 22 II 1819

Jan (lat 29) i Agnieszka (ok. lat 20) pobrali się 22 lutego 1819 r. w par. Otałęż. Świadkami byli: Felix Osmolski (mandatariusz dominii Łysaków) i Antoni Krzyżanowski (ekonom z Łysakowa — wuj-teść oblubienicy).

Akt sporządzono w formularzu galicyjskim, który nie wymienia rodziców — stąd brak ojca Agnieszki w tekście. Pełna analiza aktu: scans/00_slub_Otalez_1819.md.

Osobiste powiązania obecnych na ślubie tłumaczą się same: Antoni był człowiekiem z pozycją w ekonomii Łysaków, z poważaniem i siecią kontaktów. Wydał siostrzenicę swojej żony za swojego podwładnego (lub kolegę) — człowieka godnego zaufania. Pięć lat później scedował na nich sołectwo.

Sołectwo przechodzi w ręce Wąsowiczów — 4 XI 1824

W 1820 r. Antoni Krzyżanowski formalnie odkupił sołectwo od potomków jego pierwszego posesora Macieja Jankowskiego. Po kilku latach batalii prawnej przed Komisją Województwa Sandomierskiego o zatwierdzenie sukcesji — 4 listopada 1824 r. sporządzono akt rejentny cesji:

Antoni i Marianna Krzyżanowscy cedują sołectwo strzegomskie na Jana i Agnieszkę Wąsowiczów — każde po połowie.

To był dar — nie sprzedaż. Agnieszka jako siostrzenica żony Antoniego, którą ciotka wychowała jak własną córkę, stała się współwłaścicielką 91 morgów i drewnianego dworu, w którym mieszkała od dziecka.

Życie w Strzegomiu (1824–1837)

Układ był pragmatyczny: Krzyżanowscy dzierżawili cały folwark Strzegomski od Skarbu — duże dobro państwowe z wieloma polami i ludźmi. Jan pracował jako ich ekonom — zarządca tego folwarku, mieszkający w jego obrębie. Sołectwo było oddzielnym, mniejszym majątkiem Jana i Agnieszki — ale wszyscy mieszkali razem, w tej samej wsi.

W tej wspólnocie wychowywało się sześcioro dzieci Wąsowiczów:

Imię Data ur. Miejsce Uwagi
Józef Maksymilian 30 XII 1819 Otałęż, par. Czermin pierworodny
Franciszek ok. 1821–1826 parafia nieustalona nie ur. w Strzegomiu ani Czerminie
Bolesław ok. 1822–1823 parafia nieustalona nie ur. w Strzegomiu ani Czerminie
Konstanty Błażej 3 II 1827 Strzegom pierwszy ur. w Strzegomiu, dom nr 1
Stanisław Jan Nep. 9 V 1829 Strzegom drugi ur. w Strzegomiu, dom nr 41
Karolina ok. 1836 Grzegorzowice k. Opatowa najmłodsza; matka †kilka mies. później

Franciszek i Bolesław przyszli na świat w nieznanej parafii w latach ok. 1821–1826, gdy rodzina była zapewne w wędrówce zawodowej — poza parafią Czermin i Strzegom. Hipoteza: region opatowski, gdzie Jan mógł tymczasowo ekonomować (wskazuje na to późniejsza bliskość Konstantego i Karoliny z tym rejonem).

Karolina — urodzona ok. 1836 w Grzegorzowicach k. Opatowa (par. Grzegorzowice ) — była najmłodszym dzieckiem. Agnieszka zmarła kilka miesięcy po jej urodzeniu; Karolina niemal nie pamiętała matki.

Agnieszka Wąsowiczowa — śmierć 27 I 1837

Akt zgonu Agnieszki z Kosińskich Dunin-Wąsowiczowej, par. Strzegom nr 11/1837 (29 I 1837)

27 stycznia 1837 r., o godzinie 15:00, Agnieszka Wąsowiczowa — córka Tekli z Rotermandów, a ojca nie wiadomego — zmarła w domu nr 41 w Strzegomiu. Miała ok. 36 lat. Jan zgłosił zgon dwa dni później, jako świadek towarzyszył mu Michał Smagowski, tkacz ze wsi.

Przyczyna śmierci nie jest podana w akcie. Okoliczności wskazują na cholerę — II pandemia choleryczna przechodziła przez gubernię radomską w latach 1836–1838, a w księdze par. Strzegom z tego okresu widać zwiększoną liczbę zgonów.

Śmierć Agnieszki miała konsekwencje prawne: połowa sołectwa (nabyta przez nią na mocy cesji 4 XI 1824) stała się masą spadkową po matce. Jan nie miał prawa rozporządzać nią bez zgody dzieci. Przez następne 12 lat żył w Strzegomiu — i ignorował ten fakt.


Pokolenie IV: sześcioro dzieci Jana i Agnieszki

Po śmierci Agnieszki rodzina rozpadała się powoli. Starsi synowie szukali pracy i żon. Karolina wyjechała do Grzymały. Jan został sam z coraz cięższym sołectwem i starzejącymi się Krzyżanowskimi.

Trzej młodsi synowie — Franciszek, Bolesław i Stanisław — zostali wciągnięci w tryby rosyjskiej polityki wobec szlachty bezrolnej. Po klęsce Powstania Listopadowego (1831) władze carskie systematycznie weryfikowały prawo do szlachectwa w Królestwie Polskim: rodziny, które nie potrafiły udokumentować swego stanu — a Jan Nepomucen po sprzedaży sołectwa w 1849 r. był właściwie gołosłowną szlachtą bezrolną — lądowały w kategorii jednodworców lub obywateli wolnych, podlegających rekrutacji. Carskie ukazy z lat 1836 i 1843 o weryfikacji stanu szlacheckiego sprawiły, że młodzież z takich rodzin albo szła do wojska — co dawało rangę i utrzymanie — albo trafiała do klas niższych bez żadnych perspektyw. Wojsko nie było wolnym wyborem; było najłagodniejszą dostępną opcją.

Pełna dokumentacja genealogiczna w pliku dzieci-Jana-i-Agnieszki.md. Poniżej — synteza każdej biografii.


1. Józef Maksymilian (ur. 30 XII 1819 Otałęż, † po 1858)

Akt urodzenia Józefa Maksymiliana Wąsowicza, par. Czermin (30/31 XII 1819)

Pierworodny. Ochrzczony w Otałęży 31 XII 1819 — dziesięć miesięcy po ślubie rodziców. Chrzestni: Joannes Szulkiewicz i Helena Lachowiczowa.

Józef wybrał drogę inteligencji urzędniczej: od 1843 r. pracował jako aplikant u swojego stryja Kazimierza Wąsowicza — budowniczego powiatu opatowskiego. W tym samym roku ożenił się z Barbarą Gościnną. Kariera:

Lata Stanowisko Miejsce
1843+ aplikant urzędu pow. Opatów (u stryja Kazimierza)
~1848 wójt gminy Świniary, pow. sandomierski
1849 dzierżawca Beszowa (kwit 1500 rb na hr. Ledochowskiego)
przed 1854 dzierżawca Pęczyny
po 1854 dzierżawca Słotwiny par. Karczmiska, pow. lubelski
1858 dzierżawca (wciąż w Słotwinach) potwierdzone aktem zg. ojca

Po 1858 ślad się urywa. Hipoteza: rejon par. Cerekiew (pow. kozienicki). W procesie Karoliny z 1872 r. nie występuje — prawdopodobnie już nie żył lub formalnie ustąpił jej swoich roszczeń.


2. Franciszek (ur. ok. 1821–1826, † prawdopodobnie przed 1858)

Drugi lub trzeci syn, urodzony w nieznanej parafii poza Strzegomiem i Czerminem. W 1857 r. (protokół strzegomski) — w armii rosyjskiej. Kiedy dokładnie trafił do służby, nie wiadomo; najpewniej w latach 40. lub na początku 50. XIX w., gdy carskie przepisy o weryfikacji szlachectwa bezrolnego zawężały możliwości życiowe. Nie wymieniony w akcie zgonu ojca 1858 — prawdopodobnie zginął na froncie (hipoteza: wojna krymska 1853–1856 lub kampanie kaukaskie 1855–1858).


3. Bolesław (ur. ok. 1822/1823, † prawdopodobnie przed 1858)

Urodzony ok. 1822/1823, datę potwierdza akt zgonu Marianny Krzyżanowskiej z 1847 r., gdzie Bolesław figuruje jako świadek — lat 24, stanu wolnego, zamieszkały w Strzegomiu.

Był bliski rodzinie: obecny na pogrzebie Marianny (ciotki matki), mieszkał z ojcem w Strzegomiu jeszcze dwa lata przed sprzedażą sołectwa. Później — w wojsku rosyjskim (protokół 1857). Nie wymieniony w akcie zgonu ojca 1858.


4. Konstanty Błażej (3 II 1827 Strzegom — 28 VIII 1862 Ryłowice)

Akt urodzenia Konstantego Błażeja Wąsowicza, par. Strzegom nr 4/1827

Pierwszy syn urodzony w Strzegomiu — w domu nr 1, z udziałem ojca chrzestnego ks. Jana Janickiego (plebana strzegomskiego) i matki chrzestnej Marianny Krzyżanowskiej (dzierżawczyni wsi). Drugie imię Błażej od patrona dnia (3 II).

Obrał zawód ekonoma — śladem ojca, ale nie stryja Kazimierza. W 1849 r. ożenił się z Wiktorią Jachniewicz (c. Seweryna Jachniewicza i Tekli z Marcikowskich, ur. Waśniów) w par. Obrazów, wieś Rożki.

Trajektoria zawodowa:

Rok Funkcja Miejsce
1848 ekonom Lipniki
1849 ślub z Wiktorią Jachniewicz Rożki, par. Obrazów
1852 ekonom Węgrce Panieńskie (gm. Klimontów, par. Obrazów)
1857 ekonom Koprzywnica-Cegielnia
1858 ekonom (świadek zg. ojca) Koprzywnica → epizod Borów Lubelski
1860 rządca dóbr Węgrce Szlacheckie (par. Goźlice, gm. Klimontów)
pocz. 1862 propinator / szynkarz okolice Ryłowic (gm. Klimontów)
6/18 VI 1862 list gończy Sądu Policji Poprawczej Sandomierz (sędzia Jwanowski)
28 VIII 1862, godz. 20:00 Ryłowice → pochowany cm. par. Chobrzany

Całą karierę po 1852 r. Konstanty spędził w obrębie jednego klastra: gminy Klimontów w pow. sandomierskim — miejscowości oddalone od siebie o kilka–kilkanaście km.

List gończy i śmierć — w czerwcu 1862 r. Sąd Policji Poprawczej Wydziału Sandomierskiego wystawił list gończy za Konstantym, wskazując jako ostatnie miejsce zamieszkania wieś Byszów (gm. Klimontów). Sprawa skierowana do sądu policji poprawczej — czyli formalnie przestępstwo pospolite (defraudacja? oszustwo związane z funkcją rządcy?).

List gończy za Konstantym Wąsowiczem, Dziennik Urzędowy Gubernii Warszawskiej 1862 nr 30

Rysopis z listu gończego: lat 35, wzrostu dobrego, włosów czarnych, oczów piwnych, nosa długiego, twarzy ściągłej, ust miernych, wąsy niegęste czarne — jedyny znany opis fizyczny Wąsowicza z tej gałęzi.

Dwa miesiące po liście gończym Konstanty zmarł w Ryłowicach. Akt zgonu par. Chobrzany (nr 27/1862) zawiera szereg anomalii kancelaryjnych: brak słowa „umarł" w korpusie, formuła „niewiadomy imion swych Rodziców" mimo że ten sam ksiądz chrzcił córkę Konstantego w par. Goźlice dwa lata wcześniej, zniekształcenie miejsca urodzenia „Strzegomin" zamiast „Strzegom", i poprawiony kredką numer aktu. Wszystkie anomalie łącznie sugerują świadome zamazanie tożsamości przez księdza.

Akt zgonu Konstantego Błażeja Wąsowicza, par. Chobrzany nr 27/1862 (30 VIII 1862)

W tradycji rodzinnej przetrwał przekaz: Wąsowicz wymienił się papierami ze swoim fornalem o nazwisku Król i się ukrywał — szczegół typowy dla konspiracji przedpowstaniowej, nie dla zwykłej defraudacji. Hipoteza pełna: konspiracja budząca się przed Powstaniem Styczniowym (22 I 1863 — zaledwie 5 mies. później), a sprawa sądowa jako jej osłona.

Rok 1862 to czas szczególnego napięcia w Królestwie Polskim: manifestacje patriotyczne od 1861 r., aktywna działalność komitetów „czerwonych" i „białych", a Aleksander Wielopolski przeprowadza w październiku 1862 r. brankę celowaną w aktywistów warszawskich, która pięć miesięcy później wywołuje Powstanie Styczniowe. Rządcy dóbr, ekonomowie, propinatorzy — warstwa, do której należał Konstanty — tworzyli naturalną sieć konspiracyjną: mieli lokale (szynki, gorzelnie), pieniądze (kasy folwarczne) i ludzi (fornale, stróże). Sąd Policji Poprawczej, który ścigał Konstantego, zajmował się przestępstwami pospolitymi — nie politycznymi. To albo oznacza, że zarzut był rzeczywiście kryminalny, albo że władze świadomie unikały eskalacji do komisji śledczych, które nadałyby sprawie wymiar polityczny.

Wiktoria po śmierci Konstantego. Wdowa zamieszkała w Opatowie; 26 I/7 II 1869 poślubiła w par. Opatów Karola Gutkowskiego (wdowiec, lat 45, z Opatowa), który zapewne zmarł przed 1874. 3/15 III 1874 Wiktoria — podpisując się jako Wąsowicz (nie Gutkowska) — scedowała prawa do sołectwa na Karolinę za 75 rb.

Porównanie podpisów Wiktorii: 1849 (akt ślubu z Konstantym) i 1874 (cesja)


5. Stanisław Jan Nepomucen (9 V 1829 Strzegom, † prawdopodobnie przed 1858)

Akt urodzenia Stanisława Jana Nepomucena Wąsowicza, par. Strzegom nr 6/1829 (16 V 1829)

Drugi syn urodzony w Strzegomiu — ale już w domu nr 41 (rodzina przeniosła się z nr 1 między 1827 a 1829). Troje imion: Stanisław od patrona dnia poprzedzającego narodziny (8 V, św. Stanisław); Jan Nepomucen — od dnia chrztu (16 V) i ojca. Chrzestni: Antoni Krzyżanowski (dzierżawca folwarku, lat 60+) i Salomea Karwatowa.

W 1857 r. — w armii rosyjskiej. Nie wymieniony w akcie zgonu ojca 1858. Jak bracia Franciszek i Bolesław — prawdopodobnie poległ na jednym z frontów Cesarstwa Rosyjskiego, w służbie, do której bezrolna szlachta polska miała bardzo ograniczone prawo odmowy.


6. Karolina (ur. ok. 1836 Grzegorzowice, † po 1874)

Najmłodsza. Urodzona ok. 1836 w Grzegorzowicach k. Opatowa — wsi ok. 70 km na północ od Strzegomia, w której Agnieszka znalazła się z nieznanych powodów. Matka umarła kilka miesięcy po jej urodzeniu. Karolina niemal nie pamiętała Agnieszki.

Wychowała sie w Grzymale z par. Tuczępy (dekanat stopnicki, gub. radomska), gdzie mieszkała co najmniej do 1858 r.

8 VIII 1863 — Powstanie Styczniowe trwa już siódmy miesiąc, walki nie wygasły, Romuald Traugutt obejmie dyktaturę za dwa miesiące — Karolina wyszła za mąż za Roberta Brazewicza (lat 27, ur. Tarnogród, syn Franciszka i Antoniny z Leontyńskich, kasjer prowentu Dóbr Osieckich, zam. wieś Dzięki par. Wiązownica), w par. Tuczępy.

Akt ślubu Karoliny Wąsowiczówny z Robertem Brazewiczem, par. Tuczępy nr 28/1863

Wybór partnera nie był przypadkowy: Robert pracował w tej samej ekonomii Osiek, której historycznie było częścią sołectwo Strzegom. Mieszkał w parafii Wiązownica — tej samej, której proboszczem w 1849 r. był ks. Piotr Choroszyński, nabywca sołectwa od Jana.

Karolina w 1872 r. wystąpiła przed Trybunał Cywilny w Radomiu i — jak wynika z akt notariatu staszowskiego z 1874 r. — wygrała w pierwszej instancji.


Część III: Kronika sołectwa i rodziny — oś czasu

1767–1824: Sołectwo pod Krzyżanowskimi

Data Zdarzenie
11 XII 1767 Konsens króla Stanisława Augusta dla Macieja Jankowskiego (Warszawa)
19 IV 1768 Inwentarz łanu sporządzony przez Eliasza Reklewskiego w Strzegomiu
28 III 1768 Akt grodzki sandomierski: cesja Jankowski → Ludwik Józef i Katarzyna Krzyżanowscy
1772–1776 Krzyżanowscy regularnie płacą raty łanowego
1 IX 1777 Lustracja Komisji Skarbowej — Ludwik Józef i Katarzyna potwierdzeni
1 VII 1806 Józef Krzyżanowski (syn Ludwika Józefa) udziela synowi Antoniemu pełnomocnictwa do odebrania sołectwa; świadkowie: Aleksander Rottermund, Augustyn Białobrzeski
16 XII 1820 Antoni formalnie odkupuje sołectwo od Macieja i Anny Jankowskich
1820–1823 Batalia prawna przed KWS — Antoni walczy o zatwierdzenie sukcesji
29 IX 1823 KRPiS potwierdza prawa Antoniego jako sukcesora
4 XI 1824 Akt rejentalny: cesja Antoni i Marianna Krzyżanowscy → Jan i Agnieszka Wąsowiczowie (każde po 1/2 sołectwa)

Rodzina Krzyżanowskich osiadła w Witkowicach w cyrkule myślenickim (Galicja) z powiązaniami litewskimi — Ludwik Józef nosił godność podstolego kowieńskiego. Antoni i Marianna byli bezdzietni, co umożliwiło przekazanie sołectwa siostrzenicy Marianny — Agnieszce.


1824–1849: Sołectwo pod Wąsowiczami

Data Zdarzenie
22 II 1819 Ślub: Jan × Agnieszka, par. Otałęż — 5 lat przed cesją sołectwa
30 XII 1819 Ur. Józef Maksymilian, Otałęż
4 XI 1824 Cesja sołectwa — Wąsowiczowie posiadaczami
3/4 II 1827 Ur. Konstanty Błażej, Strzegom dom nr 1. Chrzestni: ks. Janicki + Marianna Krzyżanowska
9/16 V 1829 Ur. Stanisław Jan Nepomucen, Strzegom dom nr 41 — przeprowadzka z nr 1
ok. 1836 Ur. Karolina, Grzegorzowice k. Opatowa
27 I 1837 † Agnieszka z Kosińskich Wąsowiczowa, dom nr 41, lat ~36, par. Strzegom
18/30 VI 1842 Reskrypt RG Sandomierskiego — regulacja gruntów przez komisarza Łubieńskiego
23 III 1847 † Marianna Krzyżanowska, dom nr 46, lat 65 — „owdowiały mąż Antoni" przeżył ją. Akt podpisał ks. Piotr Choroszyński (za 2 lata nabywca sołectwa). Świadek: Bolesław Wąsowicz, lat 24
19 V 1849 † Antoni Krzyżanowski, dom nr 40, lat 80, „z żebroty utrzymujący się", „nic nie pozostawiwszy". Świadek: Jan Wąsowicz, possessor, lat 59
18/30 VII 1849 Jan Wąsowicz sprzedaje całość sołectwa ks. Piotrowi Choroszyńskiemu za 1200 rb sr — zaledwie 2 miesiące po pogrzebie Antoniego. Sprzedaż bezprawna: nie miał prawa rozporządzać połową Agnieszki bez zgody dzieci

Upadek Antoniego Krzyżanowskiego

Akt zgonu Antoniego Krzyżanowskiego, par. Strzegom nr 23/1849 — status: „z żebroty utrzymujący się"

Antoni w 1819 r. świadkował ślubowi Jana i Agnieszki jako ekonom dominialny w Łysakowie — człowiek z pozycją i powiązaniami. W 1827 i 1829 r. figurował w aktach jako dzierżawca wsi Strzegomia. Ale bez dzieci, bez spadkobierców i po śmierci żony Marianny (1847) świat Antoniego się załamał.

Umarł jako żebrak, w domu nr 40 (innym niż ten, w którym mieszkał z żoną), bez żadnego majątku, mając ok. 80 lat. Jan Wąsowicz był świadkiem jego śmierci — i dwa miesiące później sprzedał sołectwo. Łańcuch przyczynowy widoczny.


1849–1866: Sołectwo pod Choroszyńskim — batalia z Karoliną

Akt zgonu Marianny Krzyżanowskiej, par. Strzegom nr 4/1847 — ks. Piotr Choroszyński proboszcz

Ks. Piotr Choroszyński — proboszcz par. Wiązownica i Strzegom — kupił sołectwo za 1200 rb sr. Po 1856 r. przeszedł do Połańca, a ok. 1866 r. został kanonikiem sandomierskim. Faktycznym posesorem sołectwa był jego brat Adam Choromiński z żoną Zofią z Kisielowskich.

Data Zdarzenie
7/9 II 1858 † Jan Nepomucen Dunin-Wąsowicz, godz. 2:00 w nocy, folwark Gierlachów Pojezuicki (par. Sandomierz), jako ekonom. Wiek wpisany 75 lat (faktycznie 68). Wymienione dzieci: Konstanty (ekonom Koprzywnica), Józef (Słotwiny par. Karczmiska), Karolina (Grzymała). Brak Franciszka, Bolesława i Stanisława — prawdopodobnie już nie żyli
13/25 IX 1857 Pierwsze pismo Karoliny Wąsowicz z Grzymały — żąda zwrotu sołectwa
31 XII 1857 Opinia prawna: sprzedaż 1849 nieważna, sołectwo powinno wrócić do Skarbu
21 IV/3 V 1860 Decyzja KRPiS: przywilej wygasł ze śmiercią Antoniego; akt 1849 nieważny; Karolina dostaje 3 miesiące na udowodnienie praw
18 II 1861 Sołectwo formalnie zainkamerowane na rzecz Skarbu (brak dowodów od Karoliny)
28 VIII 1862 † Konstanty Błażej Wąsowicz, Ryłowice, godz. 20:00
6/18 VI 1862 List gończy za Konstantym (wystawiony przed śmiercią)
8 VIII 1863 Karolina Wąsowiczówna (lat 27) wychodzi za Roberta Brazewicza, par. Tuczępy
19 II/3 III 1866 KRPiS zwraca ks. Choroszyńskiemu akt cesji 1824 i zatwierdza zaniechanie inkameracji
13 IX 1866 Protokół końcowy: Komisja Skarbu zaniechała inkameracji

1866–1874: Finał — Karolina wygrywa

Po śmierci Zofii Choromińskiej w 1872 r. sprawa wróciła z nową energią.

Data Zdarzenie
4/16 VII 1872 † Zofia z Kisielowskich Choromińska — bezdzietna wdowa po Adamie. Siostra Kunegunda Pieniążkowa staje się spadkobierczynią. Przy inwentarzu (Rep. 148) Robert Braziewicz składa zastrzeżenie sądowe. Sołectwo wycenione na 3000 rb
24 VIII/5 IX 1872 Pozew Karoliny Braziewiczowej przed Trybunał Cywilny w Staszowie przeciw ks. Choroszyńskiemu i Kunegundzie Pieniążkowej — o połowę sołectwa (prawa po matce Agnieszce)
3/15 III 1874 Cesja: Wiktoria z Jachimowiczów Wąsowiczowa → Karolina Braziewiczowa za 75 rb (Rep. 51/630, not. Protazy Wąsowicz, Staszów). Karolina konsoliduje prawa: własne (po matce) + nabyte od Wiktorii (po Konstantym)
17/29 IV 1874 Plenipotencja Karoliny dla Roberta Braziewicza (Rep. 78/655, Staszów). Trybunał Radomski wydał wyrok korzystny dla Karoliny (data wyroku nieustalona; apelacja Pieniążkowej w toku)

Podpis Wiktorii Wąsowicz na cesji 1874 (prawy)


Część IV: Pełny łańcuch posesorów sołectwa (1767–1872)

1. Maciej Jankowski (1767–1768)
   ↓ cesja gr. sand. 28 III 1768 + konsens kr. 11 VIII 1768
2. Ludwik Józef Krzyżanowski ⚭ Katarzyna z Xsięskich
   [podstoli kowieński, rodzina osiadła w Witkowicach k. Myślenic]
   [oboje †przed 1823]
   ↓ sukcesja syna
3. Antoni Krzyżanowski ⚭ Marianna z Rottermundów
   [ekonom dóbr, dzierżawca folwarku strzegomskiego, bezdzietni]
   [Antoni †19 V 1849 jako żebrak]
   ↓ cesja rejentalna 4 XI 1824
4. Jan Nepomucen Dunin-Wąsowicz ⚭ Agnieszka z Kosińskich
   [każde 1/2; Agnieszka †27 I 1837; Jan nadal posiadał sołectwo wbrew prawom dzieci]
   ↓ kontrakt prywatny 18/30 VII 1849 (sprzedaż bezprawna)
5. ks. Piotr Choroszyński (proboszcz Wiązownicy i Strzegomia, potem kanonik sand.)
   → przekazał bratu ok. 1856
6. Adam Choromiński ⚭ Zofia z Kisielowskich
   [posiadali faktycznie; oboje †przed 1872]
   ↓ po śmierci Zofii 4/16 VII 1872
7. Kunegunda z Kisielowskich Pieniążkowa (siostra Zofii, spadkobierczyni)
   ← równolegle: Karolina Braziewiczowa (córka Jana i Agnieszki) wygrywa
     przed Trybunałem Cywilnym w Radomiu (apelacja Pieniążkowej w toku, IV 1874)

Część V: Genealogia Krzyżanowskich (tło dla sołectwa 1767–1849)

[?] przodek nieznany; rodzina z Witkowic k. Myślenic (Galicja Zach.)
 │
 └── Ludwik Józef Krzyżanowski ⚭ Katarzyna z Xsięskich
       [podstoli kowieński; nabyli sołectwo 1768]
       │
       └── Józef Krzyżanowski
             [Possessor Dziedziczny, Witkowice; pełnomocnictwo dla syna 1 VII 1806]
             │
             └── Antoni Krzyżanowski ⚭ Marianna z Rottermundów
                   [c. Józefa Rottermunda i Marianny z Jordan-Stojowskich z Zawadki]
                   [bezdzietni; sołectwo cesją na siostrzenicę Agnieszkę, 4 XI 1824]
                   Antoni †19 V 1849
                   Marianna †23 III 1847

      Józef Rottermund ⚭ Marianna z Jordan-Stojowskich (Zawadka, Galicja)
       │
       ├── Marianna Rottermund ⚭ Antoni Krzyżanowski (→ wyżej)
       └── Tekla Rottermund
             (matka Agnieszki Kosińskiej; ojciec nieznany)
             ⚭ Leonard Stoczyński (po 1812, po urodzeniu Agnieszki)

Część VI: Otwarte pytania i kwerendy

  1. Akta metrykalne par. wadowickich z lat 1798–1805 — zniszczone; identyfikacja biologicznego ojca Agnieszki (Kosińskiego) niemożliwa bez nich.

  2. Urodzenia Franciszka i Bolesława (~1821–1826) — szukać w parafiach regionu opatowskiego lub na trasie zawodowej Jana Wąsowicza z tego okresu.

  3. Akta Sądu Policji Poprawczej Wydziału Sandomierskiego za 1862 r. (AP Kielce lub Radom) — treść zarzutów wobec Konstantego; czy sprawa została umorzona po przedłożeniu aktu zgonu?

  4. Los Józefa Maksymiliana po 1858 — ostatni raz potwierdzony w Słotwinach par. Karczmiska; dalszy trop: par. Cerekiew, pow. kozienicki.

  5. Wyrok Sądu Apelacyjnego w sprawie Karolina Braziewiczowa vs. Kunegunda Pieniążkowa — do sprawdzenia w aktach Trybunału Cywilnego w Radomiu i aktach notariatu staszowskiego po 1874 r.


Część VII: Spis materiałów źródłowych

Skany sołectwa

Grafiki z aktami metrykalnymi

Plik Treść
grafiki/akt_slubu_Jan_Wasowicz_Agnieszka_Kosinska_Otalez_1819-02-22.jpg Akt ślubu Jana × Agnieszki
grafiki/akt_ur_Jozef_Wasowicz_Lysakow_1819-12-30.png Akt ur. Józefa Maks. Wąsowicza
grafiki/akt_ur_Konstanty_Wasowicz_Strzegom_1827-02-04.png Akt ur. Konstantego Błażeja
grafiki/akt_ur_Stanislaw_Wasowicz_Strzegom_1829-05-16.png Akt ur. Stanisława Jana Nep.
grafiki/akt_zg_Agnieszka_Wasowicz_Strzegom_1837-01-29.png Akt zg. Agnieszki Wąsowiczowej
grafiki/akt_zg_Marianna_Krzyzanowska_Strzegom_1847-03-25.png Akt zg. Marianny Krzyżanowskiej
grafiki/akt_zg_Antoni_Krzyzanowski_Strzegom_1849-05-22.png Akt zg. Antoniego Krzyżanowskiego
grafiki/akt_zg_Jan_Wasowicz_Sandomierz_1858-02-09.png Akt zg. Jana Nep. Wąsowicza
grafiki/list_gonczy_Konstanty_Wasowicz_DzUrzGubWarsz_1862-06-18.png List gończy za Konstantym
grafiki/akt_zg_Konstanty_Wasowicz_Chobrzany_1862-08-30.png Akt zg. Konstantego Błażeja
grafiki/akt_slubu_Karolina_Wasowicz_Robert_Braziewicz_Tuczepy_1863-08-08.jpg Akt ślubu Karoliny × Roberta
grafiki/podpis_Wiktoria_Jachniewicz_slub_1849.jpg Podpis Wiktorii z aktu ślubu 1849
grafiki/podpis_Wiktoria_Wasowicz_cesja_1874-03-15.jpg Podpis Wiktorii z cesji 1874
grafiki/porownanie_podpisy_Wiktoria_1849_1874.jpg Porównanie obu podpisów

Wszelkie uzupełnienia, sprostowania i kontakt [kamil@reszczyk.pl]